آموزش علم موسیقی

استخراج پرده های ساز به روش صفی الدین ارموی و فارابی و ابن سینا

استخراج پرده های ساز به روش صفی الدین ارموی و فارابی و ابن سینا

استخراج پرده های ساز به روش صفی الدین ارموی و فارابی و ابن سینا
آنچه می خوانید...
5
(1)

وتر  ام  را به دو قسمت مساوی تقسيم کرده، بر نقطة آن يح  قرار  می دهيم. وليکن جانب مشط م و جانب انف  ا است. پس وتر را به سه قسمت تقسيم کرده، بر نهايت قسم اول از طرف ثقل يا قرار می دهيم. سپس وتر را به چهار قسمت تقسيم می کنيم و بر نهايت قسم اول از آن ح  قرار می دهيم .سپس ح م  را به چهار قسمت تقسيم می کنيم و بر نهايت قسم اول از آن يه قرار می دهيم .وتر را به نُه قسمت تقسيم کرده، بر نهايت قسم اول از آن د قرار می دهيم. پس د م را به نُه قسمت تقسيم می کنيم و بر نهايت قسم اول از آن ز قرار می دهيم .سپس ح م را به هشت قسمت تقسيم کرده، يک قسم از آن را از جانب اثقل به آن اقسام اضافه می کنيم و بر نهايت آن ه قرار می دهيم. سپس ه م را به هشت قسمت تقسيم کرده، بر آن اقسام، قسمی از جانب اثقل اضافه می کنيم و آن را ب می ناميم، پس آن طنينی در جانب اثقل از ه است .سپس ب م را به سه قسمت تقسيم کرده، بر نهايت قسم اول از آن يب قرار می دهيم، سپس ب م را به چهار قسمت تقسيم کرده، بر نهايت قسم اول از آن ط قرار می دهيم .سپس ط م را به چهار قسمت تقسيم کرده، بر نهايت قسم اول از آن يو قرار می دهيم.

استخراج پرده های ساز

اين مثل و ثلث بُعد از ط  است .سپس يو م را به دو قسمت مساوی تقسيم می کنيم، بر آن قسم يک قسمت از جانب اثقل اضافه می کنيم و آن را  و  می ناميم .سپس و م را به هشت قسمت تقسيم کرده، يک قسمت از جانب اثقل به آن اضافه می کنيم و آن را ج می ناميم .سپس ج م را به چهار قسمت تقسيم می کنيم و بر نهايت قسم اول از آن ی می نهيم. سپس و م را به چهار قسمت تقسيم کرده و بر نهايت قسم اول از آن يج می نهيم. سپس و م را به سه قسمت تقسيم کرده و بر نهايت قسم اول از آن يز می نهيم .سپس ز م را به چهار قسمت تقسيم کرده، بر نهايت قسم اول از آن يد می ناميم .پس د يد مثل و نصف و ز يد مثل و ثلث است.

جدول نغمات و اعداد گام 17 نغمه ای و هفده فاصله ای صفی الدین

شمارهنام نغمهعدد
1الف1
2ب243/256
3ج59049/65536
4د8/9
5ه27/32
6و6561/8192
7ز64/81
8ح3/4
9ط729/1024
10ی177147/262144
11یا2/3
12یب81/128
13یج19683/32768
14ید16/27
15یه9/16
16یو2187/4096
17یز128/243
18یح1/2

دستان‌های فارابی

فارابی دستانها را بر اساس ساز عود تعیین کرده و غیر از ذی الکل و ذی الخمس و ذی الکل مرتین، انواع ابعاد لحنی مشهور را در ذی الاربع مطرح کرده است که در جدول زیر می آوریم:

شمارهنام دستانهانسبت هاسنت موسیقاییاعداد
1مطلق10 
2مجنب سبابه به عکس ذی المدتین243/25690 
3مجنب سبابه به نصف طنینی17/1899 
4مجنب سبابه به وسطی فرس149/162145 
5مجنب سبابه به وسطی زلزل49/54168 
6سبابه8/9204 
7مجنب وسطی27/32294 
8وسطی فرس68/81302 
9وسطی زلزل22/27354 
10بنصر64/81408 
11خنصر3/4498 
12مجنب اول سیم مثلث729/1024588 
13مجنب دوم سیم مثلث51/72597 
14مجنب سوم سیم مثلث447/648643 
15مجنب چهارم سیم مثلث149/216666 
16سبابه سیم مثلث2/3702 
17مجنب وسطی سیم مثلث81/128792 
18وسطی فرس سیم مثلث68/108800 
19وسطی زلزل سیم مثلث11/18852 
20بنصر سیم مثلث16/27906 
21خنصر سیم مثلث9/16996 
22مجنب اول سیم مثنی2187/40961086 
23مجنب دوم سیم مثنی17/321095 
24مجنب سوم سیم مثنی149/2881141 
25مجنب چهارم سیم مثنی49/961164 
26سبابه سیم مثنی1/21200 

دستانهای ابن سینا

شمارهنسبت هااعدادسنت موسیقایی
11 0
2256/273 90
312/13 138
48/9 204
527/32 297
632/39 342
764/81 408
83/4 498
964/91 609
109/13 636
112/3 702
1281/128 792
138/13 840
1427/16 906
159/16 996
1648/91 1107
1727/52 1134
181/2 1200

دستانهای موسیقی دستگاهی

اما رسیدیم به مهمترین بحث مورد نظرمان که همانا فواصل موسیقی دستگاهی است. ذکر این نکته ضروری است که پایة فواصل موسیقی دستگاهی همان گام فیثاغورث است که گامهای فارابی و ابن سینا و صفی الدین نیز بر مبنای آن استوار شده اند . اما در برخی موارد نیز رگه هایی از گام طبیعی معروف به زارلن را می توان به آنها نسبت داد. علت آن اختلاف نامحسوس برخی نغمات این دو گام در شنوایی است. فواصل موسیقی دستگاهی را نیز می توان از هر دو جنبة فوق بررسی کرد.

فواصل موسیقایی در موسیقی دستگاهی ( ابعاد لحنی )

ابتدا باید بدانیم که چه فواصل موسیقایی ( ابعاد لحنی ) در موسیقی دستگاهی مورد استفاده قرار می گیرند. در واقع مشکل اصلی در سردرگمی موسیقیدانان در شناخت این ابعاد است.

یک تصور غلط:

بزرگترین مشکل در این زمینه مسأله « ربع پرده » است. این مشکل زمانی اتفاق افتاد که «علینقی وزیری» نظریه 24 ربع پردة مساوی خود را براساس گام معتدل باخ و تعدیل مجنب های موسیقی دستگاهی بیان کرد. اما مسأله، این است که ربع پرده وجود بالفعل به معنای فاصلة تشکیل دهنده دستگاه ندارد و درواقع کوچکترین فاصله در ساختار دستگاه بقیه یا به اصطلاح نیم پرده است. اما بالقوه می توان فاصلة بقیه تا مجنب را به ربع پرده تعبیر کرد که آنهم دقیقا 4/1 پرده نیست. چنانکه نیم پرده هم دقیقا 2/1 پرده نیست بلکه 243/256 بر اساس گام فیثاغورث و 19/20 بر اساس گام طبیعی است.

البته استفاده از فواصل کوچکتر از بقیه نیز کاربد عملی دارند که بعداً در مورد آنها توضیح خواهیم داد.

اما فواصل موسیقایی که در یک دانگ موسیقی دستگاهی به کار می روند، 7 فاصله به شرح زیرند:

علامت اختصاری بعدنام بعدنسبت فیثاغورثینسبت گام طبیعیسنت فیثاغورثیسنت طبیعی
ببقیه ( نیم پرده )243/25619/209088
تمجنب کوچک2048/218715/16114112
جمجنب متوسط59/6412/13140138
ممجنب بزرگ59049/655369/10180182
ططنینی (پرده کوچک)8/98/9204204
هپرده بزرگ6561/75527/8243231

از میان این فواصل امروزه، بقیه و یک مجنب که مجنب متوسط است و پرده که طنینی نام دارد شناخته شده هستند، در حالی که آنهای نیز در عمل استفاده می شوند .

به عنوان مثال پردة بزرگ در همایون و چهارگاه و پردة متوسط در اصفهان و شوشتری استفاده می شوند. اما به این اختلافات جزئی توجه نمی شود و اهل عمل فکر می کنند که پرده های موسیقی دستگاه متغیّرند و دقیق نیستند و این را به حساب حال و هوای خود می گذارند. حال آنکه چنین نیست و متغیّر بودن یک فاصله، موجب تشویش ذهن و عدم ثبات در تأثیرات موسیقی می شود. البته ذکر این نکته واجب است که امروزه با تنوع موسیقیهایی که در گوش انسانها می پیچد، عدم ثبات در فواصل و تعدیل آنها امری اجتناب ناپذیر شده و فواصل موسیقی دستگاهی را به هم ریخته و این مسأله، موجب کم تأثیر شدن این موسیقی گشته است.

ملایمت در دانگها

برای اینکه بدانیم این ابعاد لحنی به چه ترتیبی باید در کنار هم قرار بگیرند تا ملایم باشند اکیداً باید از مسائلی که موجب تنافر آنها می شود، پرهیز کنیم . در این صورت باقی هر چه هست ملایم خواهد بود.

اسباب تنافر

اسباب تنافر در اصل سه تا هستند که ازآنها 7 مورد حاصل می شود:

الف: اگر جمع سه بعد از دانگ بیشتر شود، متنافر است.

پس؛

  1. قرار گرفتن سه طنینی یا بیشتر پشت سر هم متنافر است.
  2. سه بعد مجنب بزرگ در کنار هم متنافر است.

ب: اگر جمع سه بعد از دانگ کمتر شود، متنافر است.

پس ؛

  •  پشت سر هم قرار گرفتن سه بعد بقیه، مجنب  و طنینی در کنار هم متنافر است.
  • سه بعد مجنب کوچک یا متوسط در کنار هم متنافر است.
  • قرار گرفتن مجنب متوسط در کنار مجنب بزرگ یا کوچک .
  • قرار گرفتن دو بقیه یا بیشتر در کنار هم متنافر است.
  • قرار گرفتن بقیه و مجنب در کنار هم متنافر است.

ج : هم چنین قرار گرفتن بعد مجنب کوچک و بزرگ در طرف بم دانگ متنافر است و قرار گرفتن مجنب کوچک قبل از مجنب بزرگ نیز متنافر است.

حال که اسباب تنافر معلوم شد، 8 دانگ ملایم با دوری از آن سببها حاصل می شود.

دانگهای ملایم هشت گانه

 ابعادنام دانگ
1ط ط بماهور
2ط ب طنوا
3ب ط طبیات راجه
4ج ج طشور
5ج ط جسه گاه
6ط ج جراست
7ط م تراست پنجگاه
8ج ه تچهارگاه

بانگهای ملایم 14 گانه

از آنجاکه نام مناسبی در فارسی برای ذوالخمس نبود کلمه «بانگ» را که در رسالات دوره صفویه استعمال می شده است را، به عنوان جایگزین آن و به معنی فاصله پنجم درست انتخاب نمودیم.

 ابعادنام بانگ
1ط ط ب طفیلی
2ط ب ط طنهفت
3ب ط ط طبوسلیک
4ط ط ط بعراق
5ج ج ط طحجاز
6ج ط ج طبیات شیراز
7ط ج ج طپنجگاه
8ط ج ط جمخالف سه گاه
9ج ط ط جبی نام
10ط ط ج جافشاری
11ط م ت طپروانه
12ط ط م تسپهر
13ج ه ت ططرز
14ط ج ه تبیات اصفهان

نیم بانگ های ملایم

اصطلاح نیم بانگ را بجای فاصله سوم بزرگ، متوسط و کوچک بکار برده ایم.

شمارهابعادنام نیم بانگ
1ط بجامه دران
2ب طقرایی
3ط طدشتی
4ط جسه گاه
5ج طابوعطا
6ج جبیات ترک
7ج هزابل چهارگاه
8ب جمویه چهارگاه
9ه بشوشتری
10ط مبیات لر
11م تداد

منبع: کتاب دستگاه ها و آوازها، دو جلدی، انتشارات آوای مهربانی، 1388

5 / 5. 1

سلمان سالک

متولد ۱۳۵۹، نوازنده و مدرس تار و سه تار، پژوهشگر در زمینه دیسکوگرافی ومبانی نظری موسیقی ایرانی، فارغ التحصیل رشته موسیقی از دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران. همچنین برای تحصیل در رشته اتنوموزیکولوژی به مدت دو ترم در سال ۲۰۰۸ – ۲۰۰۹ به فرانسه سفر کرد و در دانشگاه paris 8 زیر نظر خانم sandrin lonc مشغول شد. وی نوازندگی را از کودکی با آموزش تمبک نزد آقای غلامرضا مشایخی آغاز کرد و در ادامه به فراگیری تار به ترتیب نزد آقایان کیوان ساکت ، ارشد طهماسبی ، داریوش طلایی مشغول شد . در سال ۱۳۷۷ به دانشگاه راه یافت و در آنجا دوره تکمیلی ردیف موسیقی ایرانی را نزد استاد مجید کیانی آغاز کرد. سپس در سالهای ۱۳۸۵ الی ۱۳۹۰ از محضر مستقیم استاد محمدرضا لطفی استفاده کرد . سالک از سال ۷۷ تا ۷۹ عضو گروه موسیقی ایرانی به سرپرستی پژمان طاهری بود و حاصل آن ضبط سه اثر برای استاد محمدرضا شجریان بوده که منتشر نشده است . اجرای کنسرت در جشنواره های فجر، عضویت در گروه مهربانی واجراهای مختلف در تهران و شهرستانها و خارج از کشور نیز از جمله فعالیتهای اوست. همچنین وی مدرس رشته های مبانی نظری موسیقی و ردیف تار و سه تار در دانشگاه آزاد شیراز و دانشگاه علمی-کاربردی است. علاوه بر این در تمامی فعالیتهای پژوهشی اعم از برگزاری نشستهای تخصصی ماهانه و تولید آلبومهای پژوهشی مؤسسه آوای مهربانی نقش فعال و تعیین کننده دارد و عضو هیأت مدیره این موسسه می باشد.

One thought on “استخراج پرده های ساز به روش صفی الدین ارموی و فارابی و ابن سینا

  1. امیر حسین بزمجو گفت:

    بسیار عالی لطفا مد های دستگاه های جدید خودتان یعنی بوسلیک ؛راست؛تجنیس،بیات شیراز را هم ارائه فرمائید.
    با سپاس

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

منوی اصلی
سبد خرید
تیتر یا عنوان آلبوم یا موضوع دلخواهی ک دنبالش میگردید رو بنویسید .