دسته‌بندی نشده

دیسکوگرافی تصانیف قاجار ( قسمت اول )

دیسکوگرافی تصانیف قاجار ( قسمت اول )

آنچه می خوانید...
0
(0)

دیسکوگرافی تصانیف قاجار ( قسمت اول )

تاریخ ضبط صفحات موسیقی بعد از اعطای امتیاز این کار به کمپانی گرامافون ، از سوی مظفرالدین شاه در آخرین سال حکومتش ، آغاز می شود ؛ یعنی در ژانویه سال 1906 میلادی این مجوز اعطا شد و بر اساس صدور آن ، کمپانی گرامافون در ایران ، بالغ بر 216 ترک را ضبط می کند. تا پایان دوره قاجار یک نوبت دیگر در سال 1912 نمایندگان کمپانی گرامافون به تهران می آیند و در 143 ترک دیگر را ضبط می کنند . در فاصلة این دو نوبت ضبط صفحات ، گروهی از هنرمندان ایران به تعداد 8 نفر، طی سفری به لندن می روند و در طی مدت 2 ماه ، بالغ بر 251 ترک را ضبط می کنند . این گروه عبارت بودند از :

درویش خان ، طاهرزاده ، اسدالله خان ، باقرخان ، حبیب الله خان مشیر همایون ، رضا قلی خان تجریشی ، اکبر خان و حسین خان هنگ آفرین .

در این دوره با توجه به امتیاز ضبط صفحات که در اختیار کمپانی گرامافون بوده هیچ کمپانی دیگری مجوز ضبط صفحات در داخل ایران را پیدا نمی کند و این امتیاز انحصاری بوده است .

در طی دو سفر دیگر نیز هنرمندان ایرانی برای ضبط صفحات به خارج می روند ، یک سفر توسط میرزا حسینقلی و همراهانش به لندن صورت می گیرد و سفــر دیگر حدود سال 1912 م ( اوایل 1912 یا اواخر 1911 ) توسط گروه پنج نفره دیگری به تفلیس انجام می گیرد . کل تاریخ ضبط صفحات در دوره قاجار ، منحصر به این پنج عرصه می باشد .

در صفحات سال 1906 از موسیقی نظام ارتش تا سیاه بازی های آن زمان ، تا موسیقی هایی که در مراکز هنری توسط استادان برجستة آن زمان هدایت می شده آثار ضبط شده باقی مانده است ؛  به ویژه اینکه یک دوره کامل هفت دستگاه موسیقی ایرانی در آغاز توسط این اساتید اجرا شده است .

در آثار ضبط شده سال 1906 روال ضبط صفحه به این شکل است که مثلاً در یک صفحة ده اینچ25 سانتی که بالغ بر 2 دقیقه و 20 ثانیه گنجایش ضبط دارد هنرمندان مجبور بودند د آمد ، آواز ، مقدار کمی تصنیف و حتی رنگ را در همین فاصلة زمانی اجرا می کند .

البته صفحات متعددی داریم که فقط آواز یا ساز تنهاست ولیکن درصد بیشتری به شکل فوق است و ما در این جلسات نمونه های زیادی از آنها را پخش کرده ایم .  cd  رضا قلی خان تجریشی ( محصول مؤسسه آوای مهربانی ) در اصل روی همین قواره صفحات ضبط شده بود . ( صفحات 10 اینچ 25 سانتی متری ) .

در این جلسه نمونه هایی از تصانیف ضبط شده در دوره قاجار را به ترتیب زمانی تاریخ ضبط این صفحات یعنی از سال 1906 به بعد برایتان پخش می کنیم .

در سال 1906 صفحه ها در 3 سایز ضبط و تولید شده است . این بزرگترین سایز آن به قطر 12 اینچ یا 30 cm  است . تکنو لوژی ضبط صفحه در آن زمان توسط کمپانی گرامافون به این صورت بوده که یک طرف صفحه خالی بوده و روی دیگر آن ضبط می شده است . نمونه ای که در اینجا داریم متعلق به قربان خان شاهی است که علیرغم اینکه موضوع جلسة گذشته به قربان خان اختصاص داشت این صفحه را برایتان پخش نکردیم[1] .

قربان خان در سال 1906 ، بیشترین آمار ضبط صفحه و تصنیف را دارد . 23 تصنیف را مستقلاً و یا مشترکاً با آقا حسین تعزیه خان و یا محمد خان اجرا کرده است .

نمونة دیگر صفحه ای است که تا بحال در جایی منتشر نشده و متعلق به فردی است که هیچگونه اطلاعاتی از وی در دسترس نیست ، به نام میرزا ابوالحسن که هیچ ربطی به اقبال آذر ندارد . از آنجایی که این تصنیف به صورت دو صدایی اجرا شده بر روی لیبل آن عنوان میرزا ابوالحسن داوود نوشته شده است و در منابع تاریخ موسیقی ما نیز به همین نام منتقل شده است. نام نوازنده تار نیز در این صفحه مشخص نشده است [2].

نکتة قابل توجه اینکه در صفحات مربوط به سال 1906 ، خوانندگان بزرگ آن مقطع ، همگی تصنیف خوانده اند و این که گاهی نقل می شود خوانندگان بزرگ ما اصلاً تصنیف نخوانده اند، صحت ندارد ، آماری که استخراج کرده ام به این ترتیب می باشد :

  1. علی خان نایب السلطنه – 11 صفحه در سال 1906 و تقریباً در تمام صفحات تصنیف هم خوانده است .
  2. آقا غفار ، 4 اثر – در هر چهار صفحه تصنیف خوانده است .
  3. قربان خان شاهی ، 23 اثر همراه با تصنیف دارد .
  4. میرزا عباس با همراهی میرزا عبدالله ، 3 اثر در هر سه اثر تصنیف خوانده است .
  5. آقا حسین تعزیه خان  – 19 تصنیف ، که 7 تای آن با باقرخان (قربان خان ) مشترکـأ اجرا شده است.
  6. حاجی امین – 6 تصنیف –
  7. بحرالعلوم اصفهانی ، 3 تصنیف
  8. سید احمدخان ، 9 تصنیف

به همین ترتیب تا آخر ، همة خوانندگان ، تصنیف هم اجرا کرده اند ، منتها نسبت تعداد تصانیف اجرا شده به آوازهایی که خوانده اند در افراد مختلف ، متفاوت است .

در صفحات مربوط به سال 1909 هم ، حتی طاهرزاده که به اجرای آواز تنها معروف بوده نمونه هایی از اجرای تصنیف را دارد که در جلسة مربوط به طاهرزاده نمونه هایی از آن پخش شد . و در سی . دی هایی که از طرف مؤسسة آوای مهربانی انتشار خواهد یافت این نمونه ها به طور کامل وجود دارد .

بهرحال از چیزی بالغ بر 251 اثر ضبط شده در سال 1909 ، حدود 78 تصنیف وجود دارد که 58 عدد آنها را تنها رضا قلی خان تجریشی خوانده است و حالا نمونه ای از صفحة رضا قلی خان تجریشی در دستگاه ماهور به همراه ویلن حسین خان هنگ آفرین را پخش می کنیم .

نکتة دیگر در آثار مربوط به سفر لندن ( 1909 ) نمونه هایی از آواز و تصنیف نوازندگان این دسته هم دیده می شود مثل حبیب الله خان مشیر همایون ، باقرخان رامشگر و حتی حسین خان هنگ آفرین .

در سال 1912 وقتی که مجدداً نمایندگان کمپانی گرامافون به ایران می آیند یکی از مأموریتهایی که برایشان تعیین شده بود ضبط آثاری از زنان موسیقی ایران بوده است . کما اینکه بیش از نصف 143 ترکی که در این دوره ضبط می کنند یعنی چیزی حدود 78 ترک متعلق به بانوان است . که آثار آوازی و تصنیفهای متعددی از 3 خانم به نامهای ” افتخار ” ، “امجد ” و  ” زری ” ضبط شده و نمونه هایی از آنها در دسترس ما هست .

همانطور که در جلسة مربوط به زنان موسیقی عصر قاجار توضیح داده شد یکی از نکات قابل توجه در آثار این بانوان ، اجرای آثار عارف قزوینی است . نمو نه ای از صدای افتخار را می شنویم [3].  نمونة دیگر ، اجرای همین تصنیف با صدای ” زری ” است که پخش می شود .

در سال 1912 ، حتی نمونه هایی از اجرای تصنیف با صدای جناب دماوندی را هم مشاهده می کنیم ؛ تصنیف معروف ” باده ” که توسط این 3 خانم اجرا شده در همان زمان توسط محمد خان و جناب دماوندی هم اجرا شده است .

خارج از محدوده صفحاتی که توسط کمپانی گرامافون ضبط شده ، متأسفانه موفق نشدم تصنیفهایی از صفحات ضبط شده در پاریس توسط میرزا حسینقلی را پیدا کنم . لیکن آخرین نمونه ای که امروز پخش می شود تصنیف بیات ترک عبدالله خان دوامی است که به همراه گروه درویش خان ، اقبال ، طاهرزاده و باقرخان ،  در سفر تفلیس ضبط شد . در این سفر ، تصانیف زیادی با صدای دوامی ضبط شده بود . که متأسفانه به دلیل ارسال این صفحات به اروپا برای پرسینگ و تولید صفحه و مقارنت آن با مقدمات جنگ جهانی اول ، تعداد زیادی از این آثار از بین رفته و تعداد محدودی باقی مانده است .

بدین ترتیب بر اساس یک بررسی آماری مشاهده می شود در صفحات کمپانی گرامافون در عصر قاجار ، چیزی حدود 230 تصنیف وجود دارد و اگر تصانیف ضبط شده بر اساس آمار احتمالی نقل شده از ” خاطرات” ها  را اضافه بکنیم نزدیک به 400 واندی تصنیف در دوره قاجار ضبط شده است .

ضبط این آثار و وجود 110 تصنیف در سال 1906 ، نشان می دهد که این تصانیف به صورت خلق الساعه به جود نیامده است . در این رابطه نکته ای در تاریخ موسیقی های ما نقل می شود او آن اینکه شاید در اثر یک سوء تفاهم ، ساختن را به شیدا و عارف نسبت می دهند و یا بنابر  نقل قول مرحوم عارف در دیوانش که گفته من تصانیفی را که مردم برای مثلاً گربة ناصرالدین شاه می خواندند به تصانیفی تبدیل کردم که ماهیت سیاسی اجتماعی داشت و آن چیزی را که مردم می خواندند مضمونش را ارتقاء بخشیدم . این معنا اگر با این اشتباه شود که اساساً این دو چهره برجستة تاریخ تصنیف ما سازنده و مبتکر تصنیف بوده اند برداشتی غلط و اشتباه است ؛ به دلیل اینکه در سال 1906 مرحوم شیدا هنوز زنده بوده و حتی عارف در سال های ابتدایی کار خودش به سر می برده است و ما در این سال این همه تصنیف داریم و تمام اساتیدی که مؤلفه های مختلف موسیقی را یا آموخته اند و یا به دیگران یاد داده اند این تصانیف را اجرا کرده اند . این مسأله به روشنی برای ما ثابت می کند که تصنیف ، ماهیت و هویتی بسیار قدیمی تر از آن داشته که دو چهره برجستة اواخر دوره قاجار بخواهند مبتکر تاریخ تصنیف سازی در موسیقی ما بوده باشند .

به اتکاء آمار و اطلاعاتی که مستنداً در سال های 1906 به بعد وجود دارد اساس تصنیف همراه و پا به پای موسیقی ما جریان داشته و در بخش هنری موسیقی ما حفظ می شده و امروزه تصانیف بسیاری بر جای مانده که بسیار قدیمی تر از چهره های برجستة تاریخ موسیقی ما در ما در اواخر عصر قاجار می باشد .

در خاتمه عرایضم متذکر می شوم که بحث من تحلیل موسیقیایی این تصانیف نبوده و صرفاً تلاش در جهت جمع آوری بخشی از تاریخ موسیقی ایران است .

دیسکوگرافی تصانیف قاجار ، قسمت دوم :

( پس از شرح خلاصه ای از قسمت اول و پخش تصنیفی از رضا قلی خان تجریشی )[4]

آقای دکتر مشحون درکتاب تاریخ موسیقی ، تمام مستندات مربوط به تاریخ تصنیف را از زاویة موسیقایی ارائه کرده اند و این مسأله قدمت چند صد ساله دارد .

از کسانیکه در جلسة گذشته موفق به پخش اثری از ایشان نشدیم قلی خان شاهی که نمونه ای از آن پخش می شود [5].

در ادامة بررسی بر روی لیبل صفحات دوره قاجار به صفحاتی برخوردم که بر روی لیبل آن کلمة تصنیف نوشته شده اما اجرای همراه با کلام نداشته است ، تحت عنوان ” تصــــــنیف ” و یا ” تصنیف و رنگ ” و اساساً کارسازی است . و این سؤالی شد که مطرح کنم آیا چنین فرمی در موسیقی وجود دارد ؟

قالبی از تصنیف با عنوان ” کار و عمل  ” در موسیقی ما قدمت داشته که یک نمونه از آن را با صدای علی خان نایب السلطنه پخش می کنیم .[6] 

( آقای پور جوادی در شماره های گذشتة فصلنامة ماهور ، مقاله ای تحت این عنوان نوشته اند )

بر روی چند تا از صفحاتی که از سال 1912 باقی مانده به یک عنوان تصنیف بر خوردم که به صورت یک سؤال مطرح می کنم که آیا این هم به عنوان یک فرمت تعریف شده در تقسیم بندی انواع تصنیف ثبت شده است یا خیر ؟

بر روی چند تا از صفحات ضبط شده در سال 1912 از هر سه خانمی که در این سال صفحاتی از آنها ضبط شده تصنیف هایی داریم با عنوان ” تصنیف یک دو ” و من نمی دانم که ویژگی این اسم به دور خاصی دلالت می کند و یا اسم این تصنیف است . بهرحال نمونه ای از آنها را برایتان پخش می کنم با این عنوان و با صدای امجد .

بهر صورت برای ما این نکته محرز است که تصنیف یک قالب تعریف شده در موسیقی ایرانی است و بحث تلفیق شعر و موسیقی در تصنیف یکی از وجوه برجسته و عمده آن است . اگر ما بخواهیم تجسمی از آن داشته باشیم ، ساختار موسیقایی تصنیف در حقیقت ، این ظرف را تشکیل می دهد و ویژگی شعر و اینکه چه فضا و محتوایی داشته باشد مظروف آن را تشکیل می دهد و من فکر می کنم دوستانی که در حقیقت اهل این کار هستند ، در این جلسات هر دو جنبة آن را مورد بررسی قرار می دهند . در جلسة گذشته آقای دکتر فاطمی دربارة تلفیق شعر و موسیقی در این تصانیف و یا در این جلسه آقای خردمند درباره وزن آنها صحبت می کنند .

بهر حال بررسی ویژگی موسیقیایی و زیبایی شناسی این تصانیف مربوط به پخش ظرف کار است بخش کلام ( بخش شعر ) آن می تواند دارای جهت گیری خاصی در زمینه های مختلف اجتماعی و سیاسی و غیره باشد . فی الواقع تبعات اجتماعی تصنیف را کلمات آن تعیین می کند که ما همة این جهت گیری ها را در تصانیف این دوره می بینیم . یعنی از یک مقطعی که مثلاً تصانیف ، سیاسی می شود ناشی از شرایط اجتماعی آن زمان است که اوج دوران مشروطیت و التهابات سیاسی است . و یا صفحات سال 1906 بعد از صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه است و یا صفحات سال 1912 مربوط به زمان استبداد صغیر است که محمد علی شاه به قدرت می رسد که بهرحال تنش های سیاسی خیلی آمادگی داشته است .

علیرغم این تنشها آثار خیلی کمی بر جای مانده که این رنگ و بو را داشته باشد . علیرغم اینکه تمام این هنرمندان منتسب یه دربار بودند مانند قلی خان شاهی ، قربان خان شاهی ، علی اکبر خان شاهی و غیره .

در صفحات سال 1906 صفحات خیلی کمی وجود دارند که دارای رنگ و بوی سیاسی باشند ؛ آنهم بیشتر خاطره است و من نمونه ای از آن را برایتان پخش می کنم . تصنیف ” شه ما رفته سفر ” که سید احمد خان خوانده و در حقیقت ، یاد آوری سفر مظفرالدین شاه به فرنگ است . این صفحه یکی از چند صفحه ای است که آقا حسینقلی و سید احمد خان در چهارگاه اجرا کرده اند . اوج تصنیفهای سیاسی ساختة عارف است که طی جستجوهای مختلف ، علیرغم شایعه ای که شده بود به طور قطع و یقین صفحه ای با صدای عارف بر روی صفحات گرامافون وجود ندارد و بر روی فونوگراف هم احتمالش بسیار ضعیف است به هر صورت باز یک نمونه ای از تصنیفهای معروف عارف را که توسط زری خانم در سال 1912 اجرا شده با عنوان ” افتخار ”  برایتان پخش می کنم . ( این جزو تصنیفهای غیر سیاسی عارف است . )

از زاویة اجتماعی می بینم که این تصانیف بر سر زبانهای مردم می افتد و یا شکل سیاسی ، اجتماعی و یا حتی شکل طعن و تمسخر و هجو می گیرد که نمونه های زیادی از آن در دوره قاجار ، روایت شده و یکی از محققین روسی به نام ” ژوکو فسکی ” در اواخر دوره قاجار ، اینها را جمع آوری کرده و ترجمة آن به فارسی در سال گذشته منتشر شده است با عنوان ”  “این نوع قالبها با چنین ساختاری به نظر می رسد که با اقبال عامه مواجه بوده است .

نکتة دیگر آنکه خانمها هم در ساختن تصـنیف در این دوره نقش داشته اند. دو تا از تصانیــف بر جستة این دوره بر اساس مستندات تاریخی متعلق به بانوان است . تصنیف ” بتا بتا ” ساختة سلطان خانم شاگرد میرزا علی اکبر خان پدر آقا حسینقلی بوده و تصنیف معروف دیگر با عنوان ” نادیده رخت ” طبق نقل آقای مشحون بر اساس اسنادی که هنوز منتشر نشده از آقای خامنه ساسانی که اسناد تاریخی دوره قاجار را جمع آوری می کنند ساختة تاج السلطنه دختر ناصرالدین شاه است . بهر حال به عنوان حسن ختام ، تصنیف دیگری از رضا قلی خان تجریشی را که در سی . دی آوای مهربانی وجود ندارد در مایة شوشتری با فلوت اکبر خان با عنوان ” بروید ای حریفان ” پخش می کنیم . سخنان خود را با سؤال دیگری به پایان می رسانم که در ادبیات ما شاید اشاره ای به این ظرفهای موسیقیایی شده باشد در این بیت که می گوید ” بلبل از فیض گل آموخت سخن و رنه نبود این همه قول و غزل تعبیه در منقارش “

همة هنرهای ما برداشتی از طبیعت است و اصلش آنجا ست . در این بیت آیا قول و غزل مترادف یکدیگرند و یا دو کلمة جداگانه هستند . در ادبیات ما کلمة قول تا اندازه ای تعریف شده و به معنای ترانه به کار رفته ، سؤال من اینســــت که آیا ” قول ” یک قواره موسیقیایی بوده ( مثل کلمة قوالی در موسیقی پاکستان ) و آیا ” غزل ” ظرف دیگری بوده و یا هر دوی اینها یک ظرف بوده اند ؟ آیا یکی حاکی از تصنیف است و دیگری اشاره به آواز متعارف ما دارد ؟


[1]  . تصنیف نوا با کمانچه میرزا محمد خان ، “رفتم در میخانه” .

[2]  . تصنیف رهاب ، میرزا ابوالحن داوود ” می خواهم از پایت کشم ” .

[3]  تصنیف افشاری ، ساخته عارف ” نه قدرت ” . به صورت دو صدایی همراه با یک خانم دیگر و با تار .

[4]  . تصنیف افشاری ، رضاقلیخان تجریشی ( این تصنیف در cd منتشر شده از سوی مؤسسه آوای مهرانی وجود ندارد )

[5]  . در آمد شور ، با صدای قلیخان شاهی و تصنیف ” ما دگر کس نگرفتیم و به جای تو ندیم ” .

[6]  . آواز غم انگیز کوچه اصفهانی ، تصنیف کار و عمل با نی صفدر خان .

منبع: کتاب دستگاه ها و آوازها، دو جلدی، انتشارات آوای مهربانی، 1388

0 / 5. 0

سلمان سالک

متولد ۱۳۵۹، نوازنده و مدرس تار و سه تار، پژوهشگر در زمینه دیسکوگرافی ومبانی نظری موسیقی ایرانی، فارغ التحصیل رشته موسیقی از دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران. همچنین برای تحصیل در رشته اتنوموزیکولوژی به مدت دو ترم در سال ۲۰۰۸ – ۲۰۰۹ به فرانسه سفر کرد و در دانشگاه paris 8 زیر نظر خانم sandrin lonc مشغول شد. وی نوازندگی را از کودکی با آموزش تمبک نزد آقای غلامرضا مشایخی آغاز کرد و در ادامه به فراگیری تار به ترتیب نزد آقایان کیوان ساکت ، ارشد طهماسبی ، داریوش طلایی مشغول شد . در سال ۱۳۷۷ به دانشگاه راه یافت و در آنجا دوره تکمیلی ردیف موسیقی ایرانی را نزد استاد مجید کیانی آغاز کرد. سپس در سالهای ۱۳۸۵ الی ۱۳۹۰ از محضر مستقیم استاد محمدرضا لطفی استفاده کرد . سالک از سال ۷۷ تا ۷۹ عضو گروه موسیقی ایرانی به سرپرستی پژمان طاهری بود و حاصل آن ضبط سه اثر برای استاد محمدرضا شجریان بوده که منتشر نشده است . اجرای کنسرت در جشنواره های فجر، عضویت در گروه مهربانی واجراهای مختلف در تهران و شهرستانها و خارج از کشور نیز از جمله فعالیتهای اوست. همچنین وی مدرس رشته های مبانی نظری موسیقی و ردیف تار و سه تار در دانشگاه آزاد شیراز و دانشگاه علمی-کاربردی است. علاوه بر این در تمامی فعالیتهای پژوهشی اعم از برگزاری نشستهای تخصصی ماهانه و تولید آلبومهای پژوهشی مؤسسه آوای مهربانی نقش فعال و تعیین کننده دارد و عضو هیأت مدیره این موسسه می باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

منوی اصلی
سبد خرید
تیتر یا عنوان آلبوم یا موضوع دلخواهی ک دنبالش میگردید رو بنویسید .