دسته‌بندی نشده

نگاهی به فعالیت های حسینقلی فراهانی در عرصه موسیقی

نگاهی به فعالیت های حسینقلی فراهانی در عرصه موسیقی

حسینقلی فراهانی
آنچه می خوانید...
0
(0)

پیشینه موسیقی ایران

برجسته ترین شخصیت موسیقی ایران در صد و بیست سال اخیر آقا حسینقلی فراهانی بوده که شاید همه ی  نمو نه های موسیقی امروز ایرانی به نحوی به ایشان برگردد. همان طور که در بحث های گذشته گفتیم، از سال های 1906 که اولین سری ضبط صفحات گرامافون در ایران بوده و 1912 که دومین دوره ی ضبط صفحات در تهران بوده آثاری از ایشان باقی مانده. در سال 1906 ده ترک از ایشان ضبط شده که این ده ترک، روی صفحات ده اینچ یا 25 سانتی به صورت یک طرفه ضبط شده که اولین اثر در ماوراءانهر است که سید احمد خان همراه ایشان خوانده است و دو ترک دیگرتار تنها است. غیر از ماورالنهر دو اثر دیگر در ماهور دارند که یکی پیش درآمد ماهور است و یکی عراق و هفت ترک دیگر در دستگاه چهارگاه است این دوترک دیگر سولو است و آن هفت ترک دیگر همراه با آواز سید احمد خان است.

علاوه بر ده ترکی که روی صفحات 25 سانتی یا ده اینچی از ایشان ضبط شده چهار اثر هم در همان سال 1906 روی صفحات سی مانتی یا دوازده اینچ ضبط شده که عبارتند از آواز نوروز عرب که سید احمد خان با ایشان همراهی کرده ومنصوری و ابوالکهف و آواز شاهنشاهی.

در سال1912  در توری که متخصصین ضبط کمپانی گرامافون به تهران داشتند از 142 اثری که در ایران ضبط می شود 13 ترک از میرزا حسین قلی است که از این لحاظ ممکن است که میرزا حسین قلی از کثرت آثار نسبت به دیگران دارای بیشترین آمار نباشد ولی ویژگی مثبت و منحصر به فرد ایشان این است که هر اندازه که کار ضبط آثار در دو نوبت جلو می رفته تأثیر میرزا حسین قلی و سبک و سیاق و ایشان و چهارچوب فهم موسیقایی ایشان برای ایجاد آثاری که می خواهند ماندگار باشد برای نسل های بعدی آشکار می شود. دومین صفحه آواز عراق است که در سال 1906 ضبط شده.

در سال 1912 یک پیش درآمد ماهور دارند وماهور دلکش که آن را حاجی محمد خان خوانده اند. در بحث کمانچه ی دوره ی قاجار هم اسم میرزا محمد خان به میان آمد. چند جا در آواز و یک جا در کمانچه به اسم میرزا محمد خان بر می خوریم و این که چند تا محمد خان در آن زمان داشته ایم موضوع توجه و بررسی است. ولی اهمیت میرزا محمد خان در این است که میرزا حسین قلی با توجه به آن حساسیتی که در مورد چارچوب موسیقی ایران داشتند تا زمانی که سید احمد خان زنده بودند با هیچ کس دیگری ایشان صفحه پر نکرده اند و این خیلی نکته ی مهمی است دردو سشن ضبط صفحات در سالهای 1906 و 1912 که از آقا حسین قلی صفحاتی به جا مانده است، در تمام صفحات 1906 که آواز سید احمد خان، میرزا حسین قلی را همراهی کرده و در سفر پاریس هم سید احمدخان است که همراه ایشان است و در سال 1912 هیچ صفحه ای از سید احمد خان ضبط نشده به نظر می آید که در این فاصله ایشان مثل خیلی از قدما خواندن را کنار گذاشته بودند یا فوت شده بودند و به هرحال در سال 1912 ما همرا تار میرزا حسین قلی دو صدا را می شنویم یک صدای محمد خان و یکی هم صدای جناب دماوندی.

حسینقلی فراهانی

ضبط صفحه در زمان قاجار

یک نکته ای که قابل توجه است اینکه، علی رغم محدودیت های که ضبط صفحه در آن زمان داشته مثلا می بایست قالب های اصلی را از انگلیس حمل می کردند و می آوردند در مسیر، جاهای مختلفی توقف داشتند برای ضبط و برای هر نقطه ای و هرجایی یک تعداد محدودی را در نظر گرفته بودند. که معلوم می شده چند ترک را در هر شهری می توانند ضبط کنند. و شاید فیلم دلشدگان یک تصویری را به ما داده باشد که چه قدر با استدیوهای امروزی فرق داشته و چه فضایی لازم بوده تا چند نفر بنشینند ساز بزنند و این صدا ضبط بشود.

در هر حال بسیار دشوار بوده این پروسه که این اثر زنده را تبدیل کنند به یک اثر ضبط شده و همین طور تولیدش هم بسیار دشوار بوده. می بایست این قالب ها را به قالب های اصلی ضبط می کردند مثل چاپ عکس نگاتیو و بعد پزیتیو تا بتوانند این صفحه ها را به این صورت تولید بکند. واکس هایی روی این قالب ها می زدند برای نگه داشتن این شیارها که صدا را بتواند به حداکثر کیفیت برساند.

کلا در دوره ی قاجار 630 ترک توسط کمپانی گرامافون صبط شده که شامل ضبط در سال 1906 و سفر آن گروه هشت نفره به لندن در سال 1909 و ضبط مجدد صفحه در تهران در سال 1912 در تهران. غیر از این 630 ترک دو سفر دیگر هم بوده یکی سفر میرزا حسین قلی به پاریس و یکی هم سفر درویش خان و اقبال و آقای دوامی و طاهرزاده به تفلیس. ولی توسط کمپانی گرامافون که الان مدارکش در اختیار ما است 630 ترک بیشتر ضبط نشده. که در اولین دفعه در سال 1906، 216 ترک در تهران ضبط شده و در دفعه ی دوم هم 143 ترک.

از مجموع این دو بار بیشترین آمار ساز سولو مربوط به میرزا حسن قلی است. یعنی اینکه آن زمان دامنه ی بسیار زیادی از نوازندگان و آوازخوان ها وجو داشتند. به علاوه اینکه روی این صفحات سنگی آثار سیابازی و سخنان مظفرالدین شاه هم ضبط شده و تنوع زیادی دارد. و این نشان گر این است که ایشان یک توجه خاصی داشته و گر نه ایشان می توانستند با هر کسی که اراده کنند ساز بزنند. توجه خاص ایشان در ضبط صفحه درسال 1912 معلوم می شود که مرحوم علی اکبر خان شهنازی در خاطراتی که از پدرشان نقل می کندمی گویند یک روز پدرم من را صدا کردند گفتند علی اکبر بیات ترک را تمرین کن که باید بروی صفحه پر کنی که اثری را باقی بگذاری برای آیندگان. توجه ایشان نکته ی خیلی ظریفی است که ایشان فرصتی را که فراهم آمده این گونه نگاه می کنند که می شود از این فرصت استفاده کرد که این موسیقی ایرانی را که تا اینجا به اینها رسیده بود با امانتداری کامل به دیگران منتقل کرد. و بیشترین ملاحظات ایشان برای این بوده که این چارچوب ها حفظ شود و این در وجوه دیگر زندگی ایشان هم وجود دارد و بیشتر از هر چیزی در این صفحه ها و تأثیری که بر روند ضبط صفحات در ایران داشتد مشخص است.

ویژگی های موسیقی دوستانه میرزا حسینقلی خان

حسینقلی فراهانی

این ویزگی حساس بودن و متعصب بودن و جنگیدن سر چارچوب موسیقی از همه ی آن چیزهایی که از میرزا حسین قلی نقل شده و به جا مانده مشخص بوده است. خاطره ای که نقل می شود از اولین برخوردش با میرزا غلامرضای شیرازی که در زمان خودش تارنواز بسیار معروفی بوده که از شیراز به تهران می آید و میرزا حسین قلی را نمی شناخته در مجلسی دعوت شده که ساز بزند و علی الظاهر میرزا حسین  قلی ناخنی به ساز ایشان می زند و ایشان فکر می کند یک آدم ناواردی است و کلمه ای را به زبان می آورد و میرزا حسین قلی می گوید واردم و دوباره اشاره ای می کند به سیم تار غلامرضای شیرازی می زند و قبل از اینکه میرزا غلامرضا چیزی بگوید تار را برمی دارد و شروع می کند به ساز زدن و خود میرزا غلامرضای شیرازی می گوید که من پس از شنیدن این ساز زدن رفتم توی اتاق و تا دو روز بیرون نمی آمدم و گریه می کردم که من چه جوری به به خودم اجازه داده ایم که به کسی که این گونه تار می زند، توهین کنم.

در مورد اشاره کردن به سیم تار من حرفی بزنم که خود میرزا غلامرضای شیرازی بعدا داماد میرزا حسین قلی می شود و از تار نوازان مطرح آن زمان بوده. ولی اینکه میرزا حسین قلی که در یک چنین مسئله ی کوچکی کوتاه نمی آید در جاهای دیگر هم هست وقتی ما بررسی می کنیم مسیر ضبط این صفحات را یعنی این که مجوزش از طریق نمایندگی هایی که سفارت انگلستان در ایران داشتند و از طریق موسیو لومر که مسئول موسیقی قشون بود از دوره ی ناصرالدین شاه که این صفحات در زمان مظفرالدلین شاه ضبط شده و موسیو لومر در آن زمان زنده بوده، عملا مسیر ضبط موسیقی و مسیر برقراری رابطه های مربوط به آن می افتد در رابطه های دربار و کسانی هم در این قصه ورود پیدا می کنند که به نحوی به دستگاه مظفرالدین شاه ارتباط داشتند به صورتی که اولین صفحاتی که ضبط می شوند مربوط به قشون است مثلا قلی خان یاور یا ابراهیم خان یاور و دسته های نظامی. همان طور که جلو می آید از صفحه ی ماوراالنهر به بعد که در حقیقت در نیمه ی راه بوده که میرزا حسین قلی اولین صفحه اش را ضبط می کند احساس می شود که معیارهای ایشان در صفحات بعدی تأثیر می گذارد. افرادی که از نظر میرزا حسین قلی دارای صلاحیت هستند در صفحات بعدی نقش پیدا می کند مثل سید احمد خان، باقر خان و میرزا اسدالله اینها پررنگتر می شوند. در سال 1912 این تأثیر وجود دارد که غیر از برنامه هایی که خود کمپانی داشته که یک از آن برنامه ها ضبط صدای خوننده های خانم دوره ی قاجار بوده است خارج از آن قسمت اعظمش توسط میرزا حسین قلی راهبری و سازماندهی شده که ما در آخرین صفحه های 1906 می بینیم که یک دوره ی کامل هفت دستگاه نواخته می شود که فقط دستگاه چهارگاه را میرزا حسین قلی در هفت ترک نواخته که سید احمد خان هم خوانده است.

اغلب هنرمندان دوره ی قاجار انتسابی یا به خود دربار یا رجال دربار داشتند مثلا قربان خان شاهی و… ما این را در مورد میرزا حسن قلی یا میرزا عبدالله هیچ جا هم نیدیدم که ثبت شده باشد و این ویژگی و توانایی ذاتی خود میرزا حسین قلی بوده.

حسینقلی فراهانی

0 / 5. 0

سلمان سالک

متولد ۱۳۵۹، نوازنده و مدرس تار و سه تار، پژوهشگر در زمینه دیسکوگرافی ومبانی نظری موسیقی ایرانی، فارغ التحصیل رشته موسیقی از دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران. همچنین برای تحصیل در رشته اتنوموزیکولوژی به مدت دو ترم در سال ۲۰۰۸ – ۲۰۰۹ به فرانسه سفر کرد و در دانشگاه paris 8 زیر نظر خانم sandrin lonc مشغول شد. وی نوازندگی را از کودکی با آموزش تمبک نزد آقای غلامرضا مشایخی آغاز کرد و در ادامه به فراگیری تار به ترتیب نزد آقایان کیوان ساکت ، ارشد طهماسبی ، داریوش طلایی مشغول شد . در سال ۱۳۷۷ به دانشگاه راه یافت و در آنجا دوره تکمیلی ردیف موسیقی ایرانی را نزد استاد مجید کیانی آغاز کرد. سپس در سالهای ۱۳۸۵ الی ۱۳۹۰ از محضر مستقیم استاد محمدرضا لطفی استفاده کرد . سالک از سال ۷۷ تا ۷۹ عضو گروه موسیقی ایرانی به سرپرستی پژمان طاهری بود و حاصل آن ضبط سه اثر برای استاد محمدرضا شجریان بوده که منتشر نشده است . اجرای کنسرت در جشنواره های فجر، عضویت در گروه مهربانی واجراهای مختلف در تهران و شهرستانها و خارج از کشور نیز از جمله فعالیتهای اوست. همچنین وی مدرس رشته های مبانی نظری موسیقی و ردیف تار و سه تار در دانشگاه آزاد شیراز و دانشگاه علمی-کاربردی است. علاوه بر این در تمامی فعالیتهای پژوهشی اعم از برگزاری نشستهای تخصصی ماهانه و تولید آلبومهای پژوهشی مؤسسه آوای مهربانی نقش فعال و تعیین کننده دارد و عضو هیأت مدیره این موسسه می باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

منوی اصلی
سبد خرید
تیتر یا عنوان آلبوم یا موضوع دلخواهی ک دنبالش میگردید رو بنویسید .