حسینقلی فراهانی

نگاهی به فعالیت های حسینقلی فراهانی در عرصه موسیقی

پیشینه موسیقی ایران

برجسته ترین شخصیت موسیقی ایران در صد و بیست سال اخیر آقا حسینقلی فراهانی بوده که شاید همه ی  نمو نه های موسیقی امروز ایرانی به نحوی به ایشان برگردد. همان طور که در بحث های گذشته گفتیم، از سال های 1906 که اولین سری ضبط صفحات گرامافون در ایران بوده و 1912 که دومین دوره ی ضبط صفحات در تهران بوده آثاری از ایشان باقی مانده. در سال 1906 ده ترک از ایشان ضبط شده که این ده ترک، روی صفحات ده اینچ یا 25 سانتی به صورت یک طرفه ضبط شده که اولین اثر در ماوراءانهر است که سید احمد خان همراه ایشان خوانده است و دو ترک دیگرتار تنها است. غیر از ماورالنهر دو اثر دیگر در ماهور دارند که یکی پیش درآمد ماهور است و یکی عراق و هفت ترک دیگر در دستگاه چهارگاه است این دوترک دیگر سولو است و آن هفت ترک دیگر همراه با آواز سید احمد خان است.

علاوه بر ده ترکی که روی صفحات 25 سانتی یا ده اینچی از ایشان ضبط شده چهار اثر هم در همان سال 1906 روی صفحات سی مانتی یا دوازده اینچ ضبط شده که عبارتند از آواز نوروز عرب که سید احمد خان با ایشان همراهی کرده ومنصوری و ابوالکهف و آواز شاهنشاهی.

در سال1912  در توری که متخصصین ضبط کمپانی گرامافون به تهران داشتند از 142 اثری که در ایران ضبط می شود 13 ترک از میرزا حسین قلی است که از این لحاظ ممکن است که میرزا حسین قلی از کثرت آثار نسبت به دیگران دارای بیشترین آمار نباشد ولی ویژگی مثبت و منحصر به فرد ایشان این است که هر اندازه که کار ضبط آثار در دو نوبت جلو می رفته تأثیر میرزا حسین قلی و سبک و سیاق و ایشان و چهارچوب فهم موسیقایی ایشان برای ایجاد آثاری که می خواهند ماندگار باشد برای نسل های بعدی آشکار می شود. دومین صفحه آواز عراق است که در سال 1906 ضبط شده.

در سال 1912 یک پیش درآمد ماهور دارند وماهور دلکش که آن را حاجی محمد خان خوانده اند. در بحث کمانچه ی دوره ی قاجار هم اسم میرزا محمد خان به میان آمد. چند جا در آواز و یک جا در کمانچه به اسم میرزا محمد خان بر می خوریم و این که چند تا محمد خان در آن زمان داشته ایم موضوع توجه و بررسی است. ولی اهمیت میرزا محمد خان در این است که میرزا حسین قلی با توجه به آن حساسیتی که در مورد چارچوب موسیقی ایران داشتند تا زمانی که سید احمد خان زنده بودند با هیچ کس دیگری ایشان صفحه پر نکرده اند و این خیلی نکته ی مهمی است دردو سشن ضبط صفحات در سالهای 1906 و 1912 که از آقا حسین قلی صفحاتی به جا مانده است، در تمام صفحات 1906 که آواز سید احمد خان، میرزا حسین قلی را همراهی کرده و در سفر پاریس هم سید احمدخان است که همراه ایشان است و در سال 1912 هیچ صفحه ای از سید احمد خان ضبط نشده به نظر می آید که در این فاصله ایشان مثل خیلی از قدما خواندن را کنار گذاشته بودند یا فوت شده بودند و به هرحال در سال 1912 ما همرا تار میرزا حسین قلی دو صدا را می شنویم یک صدای محمد خان و یکی هم صدای جناب دماوندی.

حسینقلی فراهانی

ضبط صفحه در زمان قاجار

یک نکته ای که قابل توجه است اینکه، علی رغم محدودیت های که ضبط صفحه در آن زمان داشته مثلا می بایست قالب های اصلی را از انگلیس حمل می کردند و می آوردند در مسیر، جاهای مختلفی توقف داشتند برای ضبط و برای هر نقطه ای و هرجایی یک تعداد محدودی را در نظر گرفته بودند. که معلوم می شده چند ترک را در هر شهری می توانند ضبط کنند. و شاید فیلم دلشدگان یک تصویری را به ما داده باشد که چه قدر با استدیوهای امروزی فرق داشته و چه فضایی لازم بوده تا چند نفر بنشینند ساز بزنند و این صدا ضبط بشود.

در هر حال بسیار دشوار بوده این پروسه که این اثر زنده را تبدیل کنند به یک اثر ضبط شده و همین طور تولیدش هم بسیار دشوار بوده. می بایست این قالب ها را به قالب های اصلی ضبط می کردند مثل چاپ عکس نگاتیو و بعد پزیتیو تا بتوانند این صفحه ها را به این صورت تولید بکند. واکس هایی روی این قالب ها می زدند برای نگه داشتن این شیارها که صدا را بتواند به حداکثر کیفیت برساند.

کلا در دوره ی قاجار 630 ترک توسط کمپانی گرامافون صبط شده که شامل ضبط در سال 1906 و سفر آن گروه هشت نفره به لندن در سال 1909 و ضبط مجدد صفحه در تهران در سال 1912 در تهران. غیر از این 630 ترک دو سفر دیگر هم بوده یکی سفر میرزا حسین قلی به پاریس و یکی هم سفر درویش خان و اقبال و آقای دوامی و طاهرزاده به تفلیس. ولی توسط کمپانی گرامافون که الان مدارکش در اختیار ما است 630 ترک بیشتر ضبط نشده. که در اولین دفعه در سال 1906، 216 ترک در تهران ضبط شده و در دفعه ی دوم هم 143 ترک.

از مجموع این دو بار بیشترین آمار ساز سولو مربوط به میرزا حسن قلی است. یعنی اینکه آن زمان دامنه ی بسیار زیادی از نوازندگان و آوازخوان ها وجو داشتند. به علاوه اینکه روی این صفحات سنگی آثار سیابازی و سخنان مظفرالدین شاه هم ضبط شده و تنوع زیادی دارد. و این نشان گر این است که ایشان یک توجه خاصی داشته و گر نه ایشان می توانستند با هر کسی که اراده کنند ساز بزنند. توجه خاص ایشان در ضبط صفحه درسال 1912 معلوم می شود که مرحوم علی اکبر خان شهنازی در خاطراتی که از پدرشان نقل می کندمی گویند یک روز پدرم من را صدا کردند گفتند علی اکبر بیات ترک را تمرین کن که باید بروی صفحه پر کنی که اثری را باقی بگذاری برای آیندگان. توجه ایشان نکته ی خیلی ظریفی است که ایشان فرصتی را که فراهم آمده این گونه نگاه می کنند که می شود از این فرصت استفاده کرد که این موسیقی ایرانی را که تا اینجا به اینها رسیده بود با امانتداری کامل به دیگران منتقل کرد. و بیشترین ملاحظات ایشان برای این بوده که این چارچوب ها حفظ شود و این در وجوه دیگر زندگی ایشان هم وجود دارد و بیشتر از هر چیزی در این صفحه ها و تأثیری که بر روند ضبط صفحات در ایران داشتد مشخص است.

ویژگی های موسیقی دوستانه میرزا حسینقلی خان

حسینقلی فراهانی

این ویزگی حساس بودن و متعصب بودن و جنگیدن سر چارچوب موسیقی از همه ی آن چیزهایی که از میرزا حسین قلی نقل شده و به جا مانده مشخص بوده است. خاطره ای که نقل می شود از اولین برخوردش با میرزا غلامرضای شیرازی که در زمان خودش تارنواز بسیار معروفی بوده که از شیراز به تهران می آید و میرزا حسین قلی را نمی شناخته در مجلسی دعوت شده که ساز بزند و علی الظاهر میرزا حسین  قلی ناخنی به ساز ایشان می زند و ایشان فکر می کند یک آدم ناواردی است و کلمه ای را به زبان می آورد و میرزا حسین قلی می گوید واردم و دوباره اشاره ای می کند به سیم تار غلامرضای شیرازی می زند و قبل از اینکه میرزا غلامرضا چیزی بگوید تار را برمی دارد و شروع می کند به ساز زدن و خود میرزا غلامرضای شیرازی می گوید که من پس از شنیدن این ساز زدن رفتم توی اتاق و تا دو روز بیرون نمی آمدم و گریه می کردم که من چه جوری به به خودم اجازه داده ایم که به کسی که این گونه تار می زند، توهین کنم.

در مورد اشاره کردن به سیم تار من حرفی بزنم که خود میرزا غلامرضای شیرازی بعدا داماد میرزا حسین قلی می شود و از تار نوازان مطرح آن زمان بوده. ولی اینکه میرزا حسین قلی که در یک چنین مسئله ی کوچکی کوتاه نمی آید در جاهای دیگر هم هست وقتی ما بررسی می کنیم مسیر ضبط این صفحات را یعنی این که مجوزش از طریق نمایندگی هایی که سفارت انگلستان در ایران داشتند و از طریق موسیو لومر که مسئول موسیقی قشون بود از دوره ی ناصرالدین شاه که این صفحات در زمان مظفرالدلین شاه ضبط شده و موسیو لومر در آن زمان زنده بوده، عملا مسیر ضبط موسیقی و مسیر برقراری رابطه های مربوط به آن می افتد در رابطه های دربار و کسانی هم در این قصه ورود پیدا می کنند که به نحوی به دستگاه مظفرالدین شاه ارتباط داشتند به صورتی که اولین صفحاتی که ضبط می شوند مربوط به قشون است مثلا قلی خان یاور یا ابراهیم خان یاور و دسته های نظامی. همان طور که جلو می آید از صفحه ی ماوراالنهر به بعد که در حقیقت در نیمه ی راه بوده که میرزا حسین قلی اولین صفحه اش را ضبط می کند احساس می شود که معیارهای ایشان در صفحات بعدی تأثیر می گذارد. افرادی که از نظر میرزا حسین قلی دارای صلاحیت هستند در صفحات بعدی نقش پیدا می کند مثل سید احمد خان، باقر خان و میرزا اسدالله اینها پررنگتر می شوند. در سال 1912 این تأثیر وجود دارد که غیر از برنامه هایی که خود کمپانی داشته که یک از آن برنامه ها ضبط صدای خوننده های خانم دوره ی قاجار بوده است خارج از آن قسمت اعظمش توسط میرزا حسین قلی راهبری و سازماندهی شده که ما در آخرین صفحه های 1906 می بینیم که یک دوره ی کامل هفت دستگاه نواخته می شود که فقط دستگاه چهارگاه را میرزا حسین قلی در هفت ترک نواخته که سید احمد خان هم خوانده است.

اغلب هنرمندان دوره ی قاجار انتسابی یا به خود دربار یا رجال دربار داشتند مثلا قربان خان شاهی و… ما این را در مورد میرزا حسن قلی یا میرزا عبدالله هیچ جا هم نیدیدم که ثبت شده باشد و این ویژگی و توانایی ذاتی خود میرزا حسین قلی بوده.

حسینقلی فراهانی

دیسکوگرافی تصانیف قاجار ( قسمت اول )

دیسکوگرافی تصانیف قاجار ( قسمت اول )

تاریخ ضبط صفحات موسیقی بعد از اعطای امتیاز این کار به کمپانی گرامافون ، از سوی مظفرالدین شاه در آخرین سال حکومتش ، آغاز می شود ؛ یعنی در ژانویه سال 1906 میلادی این مجوز اعطا شد و بر اساس صدور آن ، کمپانی گرامافون در ایران ، بالغ بر 216 ترک را ضبط می کند. تا پایان دوره قاجار یک نوبت دیگر در سال 1912 نمایندگان کمپانی گرامافون به تهران می آیند و در 143 ترک دیگر را ضبط می کنند . در فاصلة این دو نوبت ضبط صفحات ، گروهی از هنرمندان ایران به تعداد 8 نفر، طی سفری به لندن می روند و در طی مدت 2 ماه ، بالغ بر 251 ترک را ضبط می کنند . این گروه عبارت بودند از :

درویش خان ، طاهرزاده ، اسدالله خان ، باقرخان ، حبیب الله خان مشیر همایون ، رضا قلی خان تجریشی ، اکبر خان و حسین خان هنگ آفرین .

در این دوره با توجه به امتیاز ضبط صفحات که در اختیار کمپانی گرامافون بوده هیچ کمپانی دیگری مجوز ضبط صفحات در داخل ایران را پیدا نمی کند و این امتیاز انحصاری بوده است .

در طی دو سفر دیگر نیز هنرمندان ایرانی برای ضبط صفحات به خارج می روند ، یک سفر توسط میرزا حسینقلی و همراهانش به لندن صورت می گیرد و سفــر دیگر حدود سال 1912 م ( اوایل 1912 یا اواخر 1911 ) توسط گروه پنج نفره دیگری به تفلیس انجام می گیرد . کل تاریخ ضبط صفحات در دوره قاجار ، منحصر به این پنج عرصه می باشد .

در صفحات سال 1906 از موسیقی نظام ارتش تا سیاه بازی های آن زمان ، تا موسیقی هایی که در مراکز هنری توسط استادان برجستة آن زمان هدایت می شده آثار ضبط شده باقی مانده است ؛  به ویژه اینکه یک دوره کامل هفت دستگاه موسیقی ایرانی در آغاز توسط این اساتید اجرا شده است .

در آثار ضبط شده سال 1906 روال ضبط صفحه به این شکل است که مثلاً در یک صفحة ده اینچ25 سانتی که بالغ بر 2 دقیقه و 20 ثانیه گنجایش ضبط دارد هنرمندان مجبور بودند د آمد ، آواز ، مقدار کمی تصنیف و حتی رنگ را در همین فاصلة زمانی اجرا می کند .

البته صفحات متعددی داریم که فقط آواز یا ساز تنهاست ولیکن درصد بیشتری به شکل فوق است و ما در این جلسات نمونه های زیادی از آنها را پخش کرده ایم .  cd  رضا قلی خان تجریشی ( محصول مؤسسه آوای مهربانی ) در اصل روی همین قواره صفحات ضبط شده بود . ( صفحات 10 اینچ 25 سانتی متری ) .

در این جلسه نمونه هایی از تصانیف ضبط شده در دوره قاجار را به ترتیب زمانی تاریخ ضبط این صفحات یعنی از سال 1906 به بعد برایتان پخش می کنیم .

در سال 1906 صفحه ها در 3 سایز ضبط و تولید شده است . این بزرگترین سایز آن به قطر 12 اینچ یا 30 cm  است . تکنو لوژی ضبط صفحه در آن زمان توسط کمپانی گرامافون به این صورت بوده که یک طرف صفحه خالی بوده و روی دیگر آن ضبط می شده است . نمونه ای که در اینجا داریم متعلق به قربان خان شاهی است که علیرغم اینکه موضوع جلسة گذشته به قربان خان اختصاص داشت این صفحه را برایتان پخش نکردیم[1] .

قربان خان در سال 1906 ، بیشترین آمار ضبط صفحه و تصنیف را دارد . 23 تصنیف را مستقلاً و یا مشترکاً با آقا حسین تعزیه خان و یا محمد خان اجرا کرده است .

نمونة دیگر صفحه ای است که تا بحال در جایی منتشر نشده و متعلق به فردی است که هیچگونه اطلاعاتی از وی در دسترس نیست ، به نام میرزا ابوالحسن که هیچ ربطی به اقبال آذر ندارد . از آنجایی که این تصنیف به صورت دو صدایی اجرا شده بر روی لیبل آن عنوان میرزا ابوالحسن داوود نوشته شده است و در منابع تاریخ موسیقی ما نیز به همین نام منتقل شده است. نام نوازنده تار نیز در این صفحه مشخص نشده است [2].

نکتة قابل توجه اینکه در صفحات مربوط به سال 1906 ، خوانندگان بزرگ آن مقطع ، همگی تصنیف خوانده اند و این که گاهی نقل می شود خوانندگان بزرگ ما اصلاً تصنیف نخوانده اند، صحت ندارد ، آماری که استخراج کرده ام به این ترتیب می باشد :

  1. علی خان نایب السلطنه – 11 صفحه در سال 1906 و تقریباً در تمام صفحات تصنیف هم خوانده است .
  2. آقا غفار ، 4 اثر – در هر چهار صفحه تصنیف خوانده است .
  3. قربان خان شاهی ، 23 اثر همراه با تصنیف دارد .
  4. میرزا عباس با همراهی میرزا عبدالله ، 3 اثر در هر سه اثر تصنیف خوانده است .
  5. آقا حسین تعزیه خان  – 19 تصنیف ، که 7 تای آن با باقرخان (قربان خان ) مشترکـأ اجرا شده است.
  6. حاجی امین – 6 تصنیف –
  7. بحرالعلوم اصفهانی ، 3 تصنیف
  8. سید احمدخان ، 9 تصنیف

به همین ترتیب تا آخر ، همة خوانندگان ، تصنیف هم اجرا کرده اند ، منتها نسبت تعداد تصانیف اجرا شده به آوازهایی که خوانده اند در افراد مختلف ، متفاوت است .

در صفحات مربوط به سال 1909 هم ، حتی طاهرزاده که به اجرای آواز تنها معروف بوده نمونه هایی از اجرای تصنیف را دارد که در جلسة مربوط به طاهرزاده نمونه هایی از آن پخش شد . و در سی . دی هایی که از طرف مؤسسة آوای مهربانی انتشار خواهد یافت این نمونه ها به طور کامل وجود دارد .

بهرحال از چیزی بالغ بر 251 اثر ضبط شده در سال 1909 ، حدود 78 تصنیف وجود دارد که 58 عدد آنها را تنها رضا قلی خان تجریشی خوانده است و حالا نمونه ای از صفحة رضا قلی خان تجریشی در دستگاه ماهور به همراه ویلن حسین خان هنگ آفرین را پخش می کنیم .

نکتة دیگر در آثار مربوط به سفر لندن ( 1909 ) نمونه هایی از آواز و تصنیف نوازندگان این دسته هم دیده می شود مثل حبیب الله خان مشیر همایون ، باقرخان رامشگر و حتی حسین خان هنگ آفرین .

در سال 1912 وقتی که مجدداً نمایندگان کمپانی گرامافون به ایران می آیند یکی از مأموریتهایی که برایشان تعیین شده بود ضبط آثاری از زنان موسیقی ایران بوده است . کما اینکه بیش از نصف 143 ترکی که در این دوره ضبط می کنند یعنی چیزی حدود 78 ترک متعلق به بانوان است . که آثار آوازی و تصنیفهای متعددی از 3 خانم به نامهای ” افتخار ” ، “امجد ” و  ” زری ” ضبط شده و نمونه هایی از آنها در دسترس ما هست .

همانطور که در جلسة مربوط به زنان موسیقی عصر قاجار توضیح داده شد یکی از نکات قابل توجه در آثار این بانوان ، اجرای آثار عارف قزوینی است . نمو نه ای از صدای افتخار را می شنویم [3].  نمونة دیگر ، اجرای همین تصنیف با صدای ” زری ” است که پخش می شود .

در سال 1912 ، حتی نمونه هایی از اجرای تصنیف با صدای جناب دماوندی را هم مشاهده می کنیم ؛ تصنیف معروف ” باده ” که توسط این 3 خانم اجرا شده در همان زمان توسط محمد خان و جناب دماوندی هم اجرا شده است .

خارج از محدوده صفحاتی که توسط کمپانی گرامافون ضبط شده ، متأسفانه موفق نشدم تصنیفهایی از صفحات ضبط شده در پاریس توسط میرزا حسینقلی را پیدا کنم . لیکن آخرین نمونه ای که امروز پخش می شود تصنیف بیات ترک عبدالله خان دوامی است که به همراه گروه درویش خان ، اقبال ، طاهرزاده و باقرخان ،  در سفر تفلیس ضبط شد . در این سفر ، تصانیف زیادی با صدای دوامی ضبط شده بود . که متأسفانه به دلیل ارسال این صفحات به اروپا برای پرسینگ و تولید صفحه و مقارنت آن با مقدمات جنگ جهانی اول ، تعداد زیادی از این آثار از بین رفته و تعداد محدودی باقی مانده است .

بدین ترتیب بر اساس یک بررسی آماری مشاهده می شود در صفحات کمپانی گرامافون در عصر قاجار ، چیزی حدود 230 تصنیف وجود دارد و اگر تصانیف ضبط شده بر اساس آمار احتمالی نقل شده از ” خاطرات” ها  را اضافه بکنیم نزدیک به 400 واندی تصنیف در دوره قاجار ضبط شده است .

ضبط این آثار و وجود 110 تصنیف در سال 1906 ، نشان می دهد که این تصانیف به صورت خلق الساعه به جود نیامده است . در این رابطه نکته ای در تاریخ موسیقی های ما نقل می شود او آن اینکه شاید در اثر یک سوء تفاهم ، ساختن را به شیدا و عارف نسبت می دهند و یا بنابر  نقل قول مرحوم عارف در دیوانش که گفته من تصانیفی را که مردم برای مثلاً گربة ناصرالدین شاه می خواندند به تصانیفی تبدیل کردم که ماهیت سیاسی اجتماعی داشت و آن چیزی را که مردم می خواندند مضمونش را ارتقاء بخشیدم . این معنا اگر با این اشتباه شود که اساساً این دو چهره برجستة تاریخ تصنیف ما سازنده و مبتکر تصنیف بوده اند برداشتی غلط و اشتباه است ؛ به دلیل اینکه در سال 1906 مرحوم شیدا هنوز زنده بوده و حتی عارف در سال های ابتدایی کار خودش به سر می برده است و ما در این سال این همه تصنیف داریم و تمام اساتیدی که مؤلفه های مختلف موسیقی را یا آموخته اند و یا به دیگران یاد داده اند این تصانیف را اجرا کرده اند . این مسأله به روشنی برای ما ثابت می کند که تصنیف ، ماهیت و هویتی بسیار قدیمی تر از آن داشته که دو چهره برجستة اواخر دوره قاجار بخواهند مبتکر تاریخ تصنیف سازی در موسیقی ما بوده باشند .

به اتکاء آمار و اطلاعاتی که مستنداً در سال های 1906 به بعد وجود دارد اساس تصنیف همراه و پا به پای موسیقی ما جریان داشته و در بخش هنری موسیقی ما حفظ می شده و امروزه تصانیف بسیاری بر جای مانده که بسیار قدیمی تر از چهره های برجستة تاریخ موسیقی ما در ما در اواخر عصر قاجار می باشد .

در خاتمه عرایضم متذکر می شوم که بحث من تحلیل موسیقیایی این تصانیف نبوده و صرفاً تلاش در جهت جمع آوری بخشی از تاریخ موسیقی ایران است .

دیسکوگرافی تصانیف قاجار ، قسمت دوم :

( پس از شرح خلاصه ای از قسمت اول و پخش تصنیفی از رضا قلی خان تجریشی )[4]

آقای دکتر مشحون درکتاب تاریخ موسیقی ، تمام مستندات مربوط به تاریخ تصنیف را از زاویة موسیقایی ارائه کرده اند و این مسأله قدمت چند صد ساله دارد .

از کسانیکه در جلسة گذشته موفق به پخش اثری از ایشان نشدیم قلی خان شاهی که نمونه ای از آن پخش می شود [5].

در ادامة بررسی بر روی لیبل صفحات دوره قاجار به صفحاتی برخوردم که بر روی لیبل آن کلمة تصنیف نوشته شده اما اجرای همراه با کلام نداشته است ، تحت عنوان ” تصــــــنیف ” و یا ” تصنیف و رنگ ” و اساساً کارسازی است . و این سؤالی شد که مطرح کنم آیا چنین فرمی در موسیقی وجود دارد ؟

قالبی از تصنیف با عنوان ” کار و عمل  ” در موسیقی ما قدمت داشته که یک نمونه از آن را با صدای علی خان نایب السلطنه پخش می کنیم .[6] 

( آقای پور جوادی در شماره های گذشتة فصلنامة ماهور ، مقاله ای تحت این عنوان نوشته اند )

بر روی چند تا از صفحاتی که از سال 1912 باقی مانده به یک عنوان تصنیف بر خوردم که به صورت یک سؤال مطرح می کنم که آیا این هم به عنوان یک فرمت تعریف شده در تقسیم بندی انواع تصنیف ثبت شده است یا خیر ؟

بر روی چند تا از صفحات ضبط شده در سال 1912 از هر سه خانمی که در این سال صفحاتی از آنها ضبط شده تصنیف هایی داریم با عنوان ” تصنیف یک دو ” و من نمی دانم که ویژگی این اسم به دور خاصی دلالت می کند و یا اسم این تصنیف است . بهرحال نمونه ای از آنها را برایتان پخش می کنم با این عنوان و با صدای امجد .

بهر صورت برای ما این نکته محرز است که تصنیف یک قالب تعریف شده در موسیقی ایرانی است و بحث تلفیق شعر و موسیقی در تصنیف یکی از وجوه برجسته و عمده آن است . اگر ما بخواهیم تجسمی از آن داشته باشیم ، ساختار موسیقایی تصنیف در حقیقت ، این ظرف را تشکیل می دهد و ویژگی شعر و اینکه چه فضا و محتوایی داشته باشد مظروف آن را تشکیل می دهد و من فکر می کنم دوستانی که در حقیقت اهل این کار هستند ، در این جلسات هر دو جنبة آن را مورد بررسی قرار می دهند . در جلسة گذشته آقای دکتر فاطمی دربارة تلفیق شعر و موسیقی در این تصانیف و یا در این جلسه آقای خردمند درباره وزن آنها صحبت می کنند .

بهر حال بررسی ویژگی موسیقیایی و زیبایی شناسی این تصانیف مربوط به پخش ظرف کار است بخش کلام ( بخش شعر ) آن می تواند دارای جهت گیری خاصی در زمینه های مختلف اجتماعی و سیاسی و غیره باشد . فی الواقع تبعات اجتماعی تصنیف را کلمات آن تعیین می کند که ما همة این جهت گیری ها را در تصانیف این دوره می بینیم . یعنی از یک مقطعی که مثلاً تصانیف ، سیاسی می شود ناشی از شرایط اجتماعی آن زمان است که اوج دوران مشروطیت و التهابات سیاسی است . و یا صفحات سال 1906 بعد از صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه است و یا صفحات سال 1912 مربوط به زمان استبداد صغیر است که محمد علی شاه به قدرت می رسد که بهرحال تنش های سیاسی خیلی آمادگی داشته است .

علیرغم این تنشها آثار خیلی کمی بر جای مانده که این رنگ و بو را داشته باشد . علیرغم اینکه تمام این هنرمندان منتسب یه دربار بودند مانند قلی خان شاهی ، قربان خان شاهی ، علی اکبر خان شاهی و غیره .

در صفحات سال 1906 صفحات خیلی کمی وجود دارند که دارای رنگ و بوی سیاسی باشند ؛ آنهم بیشتر خاطره است و من نمونه ای از آن را برایتان پخش می کنم . تصنیف ” شه ما رفته سفر ” که سید احمد خان خوانده و در حقیقت ، یاد آوری سفر مظفرالدین شاه به فرنگ است . این صفحه یکی از چند صفحه ای است که آقا حسینقلی و سید احمد خان در چهارگاه اجرا کرده اند . اوج تصنیفهای سیاسی ساختة عارف است که طی جستجوهای مختلف ، علیرغم شایعه ای که شده بود به طور قطع و یقین صفحه ای با صدای عارف بر روی صفحات گرامافون وجود ندارد و بر روی فونوگراف هم احتمالش بسیار ضعیف است به هر صورت باز یک نمونه ای از تصنیفهای معروف عارف را که توسط زری خانم در سال 1912 اجرا شده با عنوان ” افتخار ”  برایتان پخش می کنم . ( این جزو تصنیفهای غیر سیاسی عارف است . )

از زاویة اجتماعی می بینم که این تصانیف بر سر زبانهای مردم می افتد و یا شکل سیاسی ، اجتماعی و یا حتی شکل طعن و تمسخر و هجو می گیرد که نمونه های زیادی از آن در دوره قاجار ، روایت شده و یکی از محققین روسی به نام ” ژوکو فسکی ” در اواخر دوره قاجار ، اینها را جمع آوری کرده و ترجمة آن به فارسی در سال گذشته منتشر شده است با عنوان ”  “این نوع قالبها با چنین ساختاری به نظر می رسد که با اقبال عامه مواجه بوده است .

نکتة دیگر آنکه خانمها هم در ساختن تصـنیف در این دوره نقش داشته اند. دو تا از تصانیــف بر جستة این دوره بر اساس مستندات تاریخی متعلق به بانوان است . تصنیف ” بتا بتا ” ساختة سلطان خانم شاگرد میرزا علی اکبر خان پدر آقا حسینقلی بوده و تصنیف معروف دیگر با عنوان ” نادیده رخت ” طبق نقل آقای مشحون بر اساس اسنادی که هنوز منتشر نشده از آقای خامنه ساسانی که اسناد تاریخی دوره قاجار را جمع آوری می کنند ساختة تاج السلطنه دختر ناصرالدین شاه است . بهر حال به عنوان حسن ختام ، تصنیف دیگری از رضا قلی خان تجریشی را که در سی . دی آوای مهربانی وجود ندارد در مایة شوشتری با فلوت اکبر خان با عنوان ” بروید ای حریفان ” پخش می کنیم . سخنان خود را با سؤال دیگری به پایان می رسانم که در ادبیات ما شاید اشاره ای به این ظرفهای موسیقیایی شده باشد در این بیت که می گوید ” بلبل از فیض گل آموخت سخن و رنه نبود این همه قول و غزل تعبیه در منقارش “

همة هنرهای ما برداشتی از طبیعت است و اصلش آنجا ست . در این بیت آیا قول و غزل مترادف یکدیگرند و یا دو کلمة جداگانه هستند . در ادبیات ما کلمة قول تا اندازه ای تعریف شده و به معنای ترانه به کار رفته ، سؤال من اینســــت که آیا ” قول ” یک قواره موسیقیایی بوده ( مثل کلمة قوالی در موسیقی پاکستان ) و آیا ” غزل ” ظرف دیگری بوده و یا هر دوی اینها یک ظرف بوده اند ؟ آیا یکی حاکی از تصنیف است و دیگری اشاره به آواز متعارف ما دارد ؟


[1]  . تصنیف نوا با کمانچه میرزا محمد خان ، “رفتم در میخانه” .

[2]  . تصنیف رهاب ، میرزا ابوالحن داوود ” می خواهم از پایت کشم ” .

[3]  تصنیف افشاری ، ساخته عارف ” نه قدرت ” . به صورت دو صدایی همراه با یک خانم دیگر و با تار .

[4]  . تصنیف افشاری ، رضاقلیخان تجریشی ( این تصنیف در cd منتشر شده از سوی مؤسسه آوای مهرانی وجود ندارد )

[5]  . در آمد شور ، با صدای قلیخان شاهی و تصنیف ” ما دگر کس نگرفتیم و به جای تو ندیم ” .

[6]  . آواز غم انگیز کوچه اصفهانی ، تصنیف کار و عمل با نی صفدر خان .

منبع: کتاب دستگاه ها و آوازها، دو جلدی، انتشارات آوای مهربانی، 1388