آیا در موسیقی ایرانی ربعپرده داریم؟
نویسنده: سلمان سالک
یکی از رایجترین توصیفها درباره موسیقی ایرانی این است که گفته میشود: «موسیقی ایرانی موسیقی ربعپردهای است.» حتی گاهی تصور میشود علامتهای کُرُن و سُری به این معنا هستند که درجات موسیقی ایرانی دقیقاً یکچهارمپرده پایینتر یا بالاتر از نتهای موسیقی غربی قرار دارند.
اما آیا واقعاً چنین است؟
پاسخ کوتاه این است:
بله، ربعپرده در موسیقی ایرانی وجود دارد؛ اما بسیاری از فواصل مهم و ساختاری موسیقی دستگاهی که گاهی ربعپرده نامیده میشوند، در حقیقت ربعپرده نیستند.
برای روشن شدن موضوع باید میان ربعپرده بهعنوان یک ریزپرده و فاصلههایی مانند سهچهارمپرده یا مجنب که در ساختار مدال موسیقی ایرانی نقش دارند، تفاوت قائل شویم.
ربعپرده چیست؟
اگر یک پرده را به چهار بخش تقریباً مساوی تقسیم کنیم، هر بخش را میتوان یکچهارمپرده یا ربعپرده نامید.
در نظام تقسیم مساوی اکتاو، یک پرده ۲۰۰ سنت و در نتیجه یک ربعپرده ۵۰ سنت خواهد بود. اما در نظامهای کوک غیرمساوی، مقدار دقیق چنین فاصلهای الزاماً ۵۰ سنت نیست.
در موسیقی ایرانی میتوان محدودهای تقریباً ۴۰ تا ۶۰ سنت را برای این نوع اختلافهای صوتی در نظر گرفت.
نکته مهم این است که ربعپرده معمولاً بهتنهایی یکی از فواصل اصلی برای ایجاد درجات گام و ساخت ملودی دستگاهی نیست؛ بلکه بیشتر در حوزه اختلافهای ظریف صوتی، تزیینات، تحریرها و تغییرات اجرایی قابل بررسی است.
از این منظر، ربعپرده را میتوان نوعی ریزپرده یا میکروتن دانست. در متن حاضر نیز ریزپرده به فاصلهای کوچکتر از نیمپرده متداول تعریف شده است.
پس کُرُن و سُری چه هستند؟
یکی از دلایل اصلی شکلگیری تصور «ربعپردهای بودن موسیقی ایرانی»، استفاده از علائم کُرُن و سُری است.
در سادهترین کاربرد آموزشی، کُرُن را میتوان علامتی برای پایین آوردن و سُری را علامتی برای بالا بردن ارتفاع نت در محدودهای نزدیک به ربعپرده در نظر گرفت.
اما نباید از این تعریف نتیجه گرفت که هر نتی که با کُرُن یا سُری نوشته شده، در تمام دستگاهها، سازها و شیوههای اجرایی دقیقاً ۵۰ سنت با نت اصلی اختلاف دارد.
فواصل موسیقی ایرانی در عمل انعطافپذیرند و مقدار دقیق آنها میتواند بر اساس مُد، مسیر ملودی، سنت اجرایی و نظام کوک تغییر کند.
بنابراین علامت نتنویسی را نباید با مقدار فرکانسی کاملاً ثابت یکسان دانست.
فاصله مهم موسیقی ایرانی سهچهارمپرده است، نه ربعپرده
اینجا به یکی از مهمترین تفاوتها میرسیم.
فاصلهای که در بسیاری از ساختارهای موسیقی دستگاهی ایران نقش اساسی دارد، فاصلهای میان نیمپرده و یک پرده است.
این فاصله در موسیقی دستگاهی معمولاً در محدوده تقریبی ۱۴۰ تا ۱۵۰ سنت شنیده میشود و بنابراین به سهچهارمپرده نزدیک است.
در موسیقی قدیم ایران برای برخی از این فواصل اصطلاح مُجَنَّب به کار رفته است و در نظام نامگذاری بنیه فواصل میتوان آن را دوم میانه نامید.
به عبارت دیگر:
نیمپرده < دوم میانه (مجنب) < یک پرده
این فاصله برخلاف ربعپرده، میتواند در ساخت درجات بستر صوتی و حرکت ملودی نقش ساختاری داشته باشد.
برای مثال:
دو → ر کُرُن
یک فاصله سهچهارمپردهای یا دوم میانه ایجاد میکند.
نمونههای دیگری مانند «ر → میکرن»، «فا → سلکرن»، «سل → لاکرن» و «لا → سیکرن» نیز در جدول فواصل متن آمدهاند.
آیا سهچهارمپرده دقیقاً ۱۵۰ سنت است؟
الزاماً خیر.
این نکته برای شناخت فواصل موسیقی ایرانی بسیار مهم است.
«سهچهارمپرده» را نباید الزاماً به معنای ۱۵۰ سنت ثابت دانست.
در نظامهای صوتی مختلف، برای فاصلهای که میان نیمپرده و یک پرده قرار میگیرد، اندازههای متفاوتی وجود دارد. در متن حاضر دامنهای از ۱۱۲ تا ۱۸۲ سنت برای انواع این فاصله ذکر شده، در حالی که در موسیقی دستگاهی ایران مقادیر حدود ۱۴۰ تا ۱۵۰ سنت کاربرد بیشتری دارند.
برای نمونه، نسبتهای فرکانسی ۱۲/۱۱ و ۶۴/۵۹ بهترتیب تقریباً به ۱۵۱ و ۱۴۱ سنت منجر میشوند.
بنابراین اصطلاح «سهچهارمپرده» در اینجا بیش از آنکه بیانگر تقسیم ریاضی کاملاً مساوی پرده باشد، به خانوادهای از فواصل میانه میان نیمپرده و پرده اشاره میکند.
تفاوت ربعپرده و سهچهارمپرده چیست؟
این دو مفهوم نباید با یکدیگر اشتباه شوند.
ربعپرده فاصلهای کوچکتر از نیمپرده و تقریباً در محدوده ۴۰ تا ۶۰ سنت است.
اما سهچهارمپرده فاصلهای بزرگتر از نیمپرده و کوچکتر از یک پرده است و در بسیاری از ساختارهای موسیقی دستگاهی ایران حدود ۱۴۰ تا ۱۵۰ سنت اجرا میشود.
از نظر نقش موسیقایی نیز تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد:
سهچهارمپرده میتواند فاصلهای دیاتونیک و سازنده درجات بستر صوتی باشد، در حالی که ربعپرده اساساً فاصلهای ریزپردهای و کروماتیک است.
همین تمایز، پاسخ بسیاری از ابهامها درباره اصطلاح «موسیقی ربعپردهای» را روشن میکند.
نمونهای ساده: دو، رکرن و ر
فرض کنیم سه نت زیر را داشته باشیم:
دو — ر کُرُن — ر
اگر فاصله دو تا ر را یک پرده در نظر بگیریم، رکرن میان دو و ر قرار میگیرد؛ اما روابط حاصل یکسان نیستند.
فاصله:
دو → رکرن
تقریباً یک دوم میانه یا سهچهارمپرده است.
در مقابل، فاصله:
رکرن → ر
تقریباً یک ربعپرده است.
بنابراین وجود نت رکرن به این معنا نیست که «فاصله دو تا رکرن یک ربعپرده است».
این یکی از اشتباهات رایج در توضیح فواصل موسیقی ایرانی است.
ربعپرده در موسیقی ایرانی چه کاربردی دارد؟
اگر ربعپرده فاصله اصلی تشکیلدهنده بسترهای صوتی نیست، این پرسش مطرح میشود که پس چه کاربردی دارد؟
ربعپرده میتواند بهعنوان واحدی عملی برای بیان اختلاف میان برخی ارتفاعهای صوتی مورد استفاده قرار گیرد.
برای نمونه، در متن حاضر روابطی مانند:
دو → دو سری
می → می سری
فا → فا سری
سی → سی سری
بهعنوان نمونههایی از اختلاف یکچهارمپردهای معرفی شدهاند. همچنین روابطی میان نتهای غیرهمنام نیز میتوانند همین مقدار اختلاف را نشان دهند.
این روابط بیشتر ماهیتی کروماتیک دارند و با فاصله سهچهارمپردهای که میتواند بخشی از ساختمان دیاتونیک مُد باشد متفاوتاند.
آیا فواصل کوچکتر از ربعپرده هم در موسیقی ایرانی وجود دارند؟
بله.
اجرای موسیقی ایرانی محدود به تقسیمبندیهای نیمپرده و ربعپرده نیست.
در اجراهای آوازی و سازی میتوان اختلافهای ظریفتری را نیز مشاهده کرد. یکی از این موارد فاصلهای در محدوده کوما است.
در متن حاضر مقدار کوما در نظام فیثاغورثی حدود ۲۴ سنت ذکر شده است؛ یعنی فاصلهای تقریباً میان یکهشتم و یکنهم پرده.
چنین اختلافهایی ممکن است در اجرای برخی درجات، تحریرها و ظرایف ملودیک شنیده شوند، بدون آنکه الزاماً بهصورت درجهای مستقل در یک گام نوشته شوند.
بنابراین واقعیت اجرایی موسیقی ایرانی بسیار ظریفتر از تقسیم ساده پرده به چهار قسمت است.
آیا موسیقی ایرانی یک سیستم ۲۴ ربعپردهای است؟
اگر منظور از این عبارت آن باشد که اکتاو در موسیقی دستگاهی ایران به ۲۴ قسمت کاملاً مساوی ۵۰ سنتی تقسیم میشود و تمام موسیقی بر اساس این درجات ساخته شده است، چنین توصیفی نمیتواند ماهیت فواصل موسیقی دستگاهی را بهدرستی نشان دهد.
فواصل موسیقی ایرانی بر اساس روابط صوتی و رفتار مدال معنا پیدا میکنند و مقدار آنها در سنت اجرایی الزاماً حاصل تقسیم مساوی اکتاو نیست.
برای مثال، فاصله مجنب مورد استفاده در یک مُد ممکن است نزدیک به ۱۴۰ یا ۱۵۰ سنت باشد و نمیتوان آن را صرفاً حاصل جمع سه واحد ثابت ۵۰ سنتی دانست.
به همین دلیل بهتر است به جای تصور یک «صفحه شطرنجی ۲۴ قسمتی» از اکتاو، موسیقی ایرانی را بر اساس روابط میان درجات، ساختار مدال و رفتار ملودیک آنها بررسی کنیم.
چرا اصطلاح «موسیقی ربعپردهای» میتواند گمراهکننده باشد؟
مشکل اصلی این اصطلاح این نیست که ربعپرده در موسیقی ایرانی وجود ندارد؛ بلکه مشکل این است که ممکن است شنونده تصور کند اساس نظام فواصل موسیقی ایرانی بر ربعپردههای مساوی بنا شده است.
در حالی که باید میان سه مفهوم تمایز قائل شویم:
ریزپردهها؛ یعنی فواصل کوچکتر از نیمپرده،
فواصل ساختاری مدال؛ مانند دوم میانه یا مجنب،
و تغییرات ظریف اجرایی که ممکن است حتی کوچکتر از ربعپرده باشند.
این سه حوزه با یکدیگر ارتباط دارند، اما یک مفهوم واحد نیستند.
آیا کُرُن همیشه دقیقاً ربعپرده پایینتر است؟
نه لزوماً.
کُرُن یک علامت نتنویسی برای نمایش تغییر ارتفاع است، اما مقدار واقعی فاصله در اجرای موسیقی دستگاهی میتواند با توجه به فضای مدال و سنت اجرایی متفاوت باشد.
به همین دلیل، برای شناخت فواصل موسیقی ایرانی نباید تنها به شکل علامت روی کاغذ تکیه کرد.
گوش، ساختار مُد، روابط درجات و رفتار ملودی تعیینکنندهتر از یک مقدار عددی ثابت هستند.
این موضوع در آموزش سلفژ مدال نیز اهمیت پیدا میکند؛ زیرا هنرجو باید به جای حفظ کردن صرف اعداد، روابط واقعی میان نغمات را بشنود و بازتولید کند.
جمعبندی؛ بالاخره در موسیقی ایرانی ربعپرده داریم یا نه؟
بله، داریم؛ اما موسیقی ایرانی را نمیتوان صرفاً یک موسیقی ربعپردهای دانست.
ربعپرده یکی از ریزفاصلههای موجود در موسیقی ایرانی است و در برخی روابط صوتی، تغییرات اجرایی و نتنویسی کاربرد دارد.
اما بسیاری از فواصل شاخصی که هویت دستگاهها و آوازهای ایرانی را شکل میدهند، خودِ ربعپرده نیستند.
برای مثال، فاصله دو تا رکرن یک ربعپرده نیست؛ بلکه فاصلهای میان نیمپرده و پرده و در نظام نامگذاری مورد استفاده در این بحث، دوم میانه است که در موسیقی دستگاهی معمولاً به محدوده سهچهارمپرده نزدیک میشود.
بنابراین شاید دقیقتر باشد به جای اینکه بگوییم:
«موسیقی ایرانی بر اساس ربعپرده ساخته شده است»
بگوییم:
«موسیقی ایرانی دارای فواصل انعطافپذیر و ریزپردهای است؛ اما فواصل ساختاری آن را باید بر اساس روابط مدال، بنیه فواصل و سنت اجرایی هر دستگاه و آواز بررسی کرد.»
این تمایز، یکی از کلیدهای شناخت دقیقتر نظام فواصل موسیقی ایرانی است.
