تأثیر دستگاههای موسیقی ایرانی بر حالات و احساسات انسان
نویسنده: سلمان سالک
موسیقی تنها مجموعهای از اصوات با ارتفاعها و زمانهای متفاوت نیست؛ بلکه در تجربه شنیداری انسان میتواند با طیف گستردهای از احساسات، حالات ذهنی و تداعیهای عاطفی همراه شود. در موسیقی دستگاهی ایران نیز هر دستگاه و آواز، به واسطه ساختار مدال، فواصل، مسیرهای ملودیک، نتهای شاهد و ایست، نوع فرودها و همچنین سابقه تاریخی و فرهنگی خود، ظرفیتهای بیانی متفاوتی دارد.
به همین دلیل، در سنت موسیقی ایرانی معمولاً حالات و مفاهیم عاطفی خاصی به دستگاهها و آوازهای مختلف نسبت داده شده است؛ برای مثال شور با نیاز و اشتیاق، ماهور با شادی و نشاط، افشاری با افسوس و ندامت و چهارگاه با حالات حماسی و رزمی ارتباط داده میشود.
اما آیا هر دستگاه الزاماً یک احساس ثابت ایجاد میکند؟ آیا مثلاً شور همیشه بیانگر اشتیاق و افشاری همیشه غمگین است؟
برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید رابطه میان ساختار موسیقایی، مُد و بیان عاطفی را بررسی کنیم.
موسیقی و تأثیر آن بر حالات انسان
موسیقی از اصواتی با فرکانسهای معین تشکیل میشود که در یک سازمان زمانی مشخص، شامل ریتم، وزن و ضرب، در کنار یکدیگر قرار میگیرند. نسبت فرکانسی نغمات نیز فواصل موسیقایی را پدید میآورد.
اما تجربه موسیقی صرفاً نتیجه محاسبه این نسبتها نیست. شنونده، مجموعه این عوامل را به صورت یک جریان موسیقایی ادراک میکند و این جریان میتواند حالات و تداعیهای متفاوتی ایجاد کند.
در موسیقی دستگاهی ایران، ساختار مدال یکی از عوامل مهم در ایجاد این تفاوتهای بیانی است.
تفاوت فواصل، شاهد و ایست، درجات مهم، مسیر حرکت ملودی و الگوهای ملودیک سبب میشود فضای شنیداری شور با ماهور، چهارگاه یا همایون متفاوت باشد.
سابقه تاریخی موسیقی و بیان عاطفی
در متن مورد بررسی، به سابقه بسیار طولانی موسیقی در ایران و یافتههای باستانشناختی چغامیش اشاره شده است. تصویر ارائهشده در صفحات دوم و سوم فایل نیز نمونهای تاریخی از حضور نوازندگان و اجرای موسیقی در فرهنگهای باستانی این منطقه را نشان میدهد.
در دوره اسلامی نیز اندیشمندان موسیقی درباره کارکرد و اثر موسیقی بحث کردهاند.
در همین منبع به فارابی و کتاب «موسیقی کبیر» اشاره شده و سه کاربرد برای موسیقی ذکر شده است:
ملذّه، مخیّله و انفعالیه.
این نگاه نشان میدهد که توجه به تأثیر موسیقی بر ادراک، تخیل و حالات انسان موضوع تازهای نیست و در مباحث نظری موسیقی گذشته نیز مورد توجه قرار داشته است.
دستگاهها و آوازهای ایرانی چه احساساتی را تداعی میکنند؟
در موسیقی دستگاهی نمیتوان یک حالت روانی را به صورت مطلق و تغییرناپذیر به هر دستگاه نسبت داد. بااینحال، بر اساس ویژگیهای موسیقایی، سنت اجرایی، اشعار مورد استفاده و تجربه تاریخی شنوندگان، میتوان از گرایشهای بیانی و عاطفی دستگاهها و آوازها سخن گفت.
در ادامه، مهمترین این حالات بر اساس طبقهبندی ارائهشده در متن بررسی میشوند.
دستگاه شور؛ نیاز، طلب و اشتیاق
در منبع حاضر، شور با مفاهیمی مانند:
نیاز، طلب، شور و اشتیاق
توصیف شده است.
شور یکی از مهمترین فضاهای مدال موسیقی دستگاهی ایران است و بسیاری از آوازهای مهم نیز با آن ارتباط دارند.
حالت طلب و اشتیاق را میتوان یکی از ظرفیتهای بیانی این فضای مدال دانست؛ بهویژه هنگامی که ساختار ملودی، شعر و شیوه اجرا نیز در همین جهت حرکت کنند.
ابوعطا و حجاز؛ توصیف، مدح، ایستادگی و آزادگی
در فایل، برای ابوعطا حالت «توصیفکننده و مدح معشوق» و برای حجاز مفاهیمی چون «خبر دادن، ایستادگی و آزادگی» ذکر شده است.
این تفاوت نشان میدهد که حتی در محدوده مدهایی که از نظر دستگاهی با یکدیگر ارتباط دارند، تغییر ساختار و رفتار ملودی میتواند کیفیت بیانی متفاوتی ایجاد کند.
بیات ترک؛ حالت روحانی و آرامشبخش
برای بیات ترک در متن دو ویژگی اصلی ذکر شده است:
حالت روحانی و آرامبخش.
این توصیف با بخشی از سنت اجرایی بیات ترک نیز قابل فهم است؛ فضایی که در برخی اجراها ظرفیت بالایی برای بیان مضامین عرفانی و معنوی پیدا میکند.
با این حال، انتخاب شعر، سرعت اجرا، جملهبندی و شیوه خوانندگی یا نوازندگی میتواند کیفیت نهایی اثر را تغییر دهد.
افشاری؛ افسوس و ندامت
افشاری در طبقهبندی مورد بررسی با:
افسوس و ندامت
مرتبط دانسته شده است.
این حالت را نباید به معنای «غمگین بودن ذاتی» تمام موسیقیهایی دانست که در افشاری ساخته میشوند. بهتر است آن را یکی از گرایشهای بیانی مهم این آواز بدانیم.
دشتی؛ غم جفا، درد روزگار و غربت
برای دشتی سه مفهوم برجسته ذکر شده است:
غم جفا، درد روزگار و غربت.
این توصیف نشاندهنده ظرفیت دشتی برای بیان حالات حسرتآمیز، روایی و عاطفی است. انتخاب اشعاری درباره دوری، تنهایی و فقدان نیز میتواند این ویژگی را تقویت کند.
ماهور؛ شادی، نشاط و روحافزایی
در نقطه مقابل برخی حالات پیشین، ماهور با:
شادی و نشاط و حالت روحافزا
توصیف شده است.
اما این نیز یک قانون مطلق نیست. در ماهور میتوان قطعاتی با حالات جدی، آرام یا حتی اندوهگین ساخت.
بنابراین وقتی از حالت شاد ماهور صحبت میکنیم، منظور یکی از ظرفیتهای غالب و شناختهشده آن در سنت موسیقی دستگاهی است، نه محدودیتی برای آهنگسازی و اجرا.
سهگاه؛ فضای بزمی و مجلسی
در متن، سهگاه با حالت:
بزمی و مجلسی
معرفی شده است.
ویژگیهای فاصلهای و مدال سهگاه امکانات متنوعی برای جملهپردازی فراهم میکنند و حالت نهایی آن میتواند بسته به گوشه، ریتم و شیوه اجرا تغییر قابل توجهی داشته باشد.
چهارگاه؛ حماسه، رزم و پایکوبی
یکی از روشنترین توصیفهای موجود در منبع مربوط به چهارگاه است:
حماسی، رزمی، جشن و پایکوبی.
همین تنوع جالب است؛ زیرا نشان میدهد حتی یک دستگاه را نمیتوان تنها با واژه «شاد» یا «غمگین» توصیف کرد.
چهارگاه میتواند انرژی، حرکت، قدرت و هیجان ایجاد کند و این انرژی بسته به ریتم و آهنگسازی، در قالب حماسی و رزمی یا در قالب جشن و پایکوبی ظاهر شود.
همایون و شوشتری؛ هجران و فراق
برای همایون حالت:
هجران و فراق
و برای شوشتری:
سوز و غم فراق
ذکر شده است.
این دو توصیف به یک حوزه عاطفی نزدیکاند، اما یکسان نیستند. همین تفاوتهای ظریف میتواند در تحلیل بیان عاطفی مدهای موسیقی ایرانی اهمیت داشته باشد.
بیات اصفهان؛ بیان عاشقانه
در منبع، بیات اصفهان بهاختصار با حالت:
عاشقانه
توصیف شده است.
این ویژگی، ظرفیت اصفهان برای همراهی با شعر عاشقانه و بیان احساسات لطیف را نشان میدهد.
بااینحال، همانند دیگر مدها، محتوای عاطفی نهایی تنها محصول مُد نیست و عوامل دیگری نیز در آن دخالت دارند.
نوا؛ معرفت، آگاهی و هشدار
برای نوا مجموعه متفاوتی از مفاهیم ارائه شده است:
نصیحتکننده، تحکم، معرفت، آگاهکننده و هشداردهنده.
این توصیف از آن جهت جالب است که از تقسیمبندی ساده «غم و شادی» فاصله میگیرد.
در واقع، یکی از نکات مهم درباره بیان عاطفی موسیقی دستگاهی همین است: حالات موسیقایی را نمیتوان صرفاً به دو قطب شاد و غمگین تقلیل داد.
یک فضای مدال میتواند حالتهایی مانند طلب، هشدار، معرفت، شکوه، آرامش، حسرت یا ایستادگی را تداعی کند.
راستپنجگاه؛ سرمستی و رضایت خاطر
آخرین مورد در طبقهبندی فایل، راستپنجگاه است که با:
سرمستی و رضایت خاطر
توصیف شده است.
این توصیف نیز نشان میدهد که واژگان مورد استفاده برای بیان حالات موسیقی دستگاهی میتوانند بسیار گستردهتر از «شاد» و «غمگین» باشند.
آیا هر دستگاه همیشه یک احساس ثابت ایجاد میکند؟
خیر. این نکته برای درک علمیتر موضوع بسیار مهم است.
نباید تصور کرد که با انتخاب یک دستگاه، احساس شنونده از پیش و بهطور قطعی تعیین شده است.
دستگاه یا مُد تنها یکی از عوامل شکلدهنده بیان عاطفی موسیقی است.
ریتم و وزن، تمپو، محدوده صوتی، نوع ساز، شدت و ضعف صدا، شیوه جملهبندی، تزئینات، شعر، صدای خواننده، بافت موسیقی و حتی تجربه فرهنگی و شخصی شنونده نیز در دریافت عاطفی موسیقی مؤثرند.
بنابراین بهتر است به جای اینکه بگوییم:
«افشاری غم ایجاد میکند»
بگوییم:
«افشاری در سنت موسیقی دستگاهی ظرفیت و گرایش ویژهای برای بیان حالاتی مانند افسوس و ندامت دارد.»
این تفاوت ظاهراً کوچک، از نظر نظری بسیار مهم است.
آیا حالت دستگاه فقط از فواصل آن ناشی میشود؟
فواصل نقش مهمی دارند، اما بهتنهایی تعیینکننده نیستند.
هویت یک دستگاه یا آواز علاوه بر فواصل، از نقش درجات، شاهد، ایست، نتهای متغیر، الگوهای ملودیک، مسیر حرکت و فرودها نیز حاصل میشود.
به همین دلیل، برای بررسی رابطه دستگاه و احساس، نباید صرفاً به گام یا فاصلههای موجود در آن نگاه کرد.
آنچه شنونده تجربه میکند حاصل مجموعهای از روابط مدال و ملودیک است.
[لینک داخلی: دستگاه در موسیقی ایرانی چیست؟ ساختار مدال دستگاه و آواز]
[لینک داخلی: شاهد، ایست، آغاز و درجات مهم در موسیقی ایرانی]
نقش فرهنگ و حافظه شنیداری در احساس دستگاهها
بخشی از ارتباط میان یک دستگاه و حالت عاطفی آن نیز در طول زمان و از طریق سنت شنیداری شکل میگیرد.
اگر یک فضای مدال طی نسلهای مختلف بارها با نوع خاصی از شعر، مناسبت، روایت یا شیوه اجرایی همراه شود، شنونده نیز بهتدریج میان آن ساختار صوتی و آن حوزه معنایی ارتباط برقرار میکند.
بنابراین بیان عاطفی دستگاه را بهتر است حاصل تعامل میان:
ساختار موسیقایی + سنت اجرایی + شعر و معنا + حافظه فرهنگی شنونده
بدانیم.
این نگاه مانع از آن میشود که رابطه دستگاه و احساس را به یک فرمول ساده و تغییرناپذیر تبدیل کنیم.
موسیقی دستگاهی فقط غمگین نیست
یکی از نتایج مهم این طبقهبندی، آشکار شدن تنوع عاطفی موسیقی دستگاهی ایران است.
در همین مجموعه با حالتهایی مانند:
طلب و اشتیاق، آرامش، افسوس، غربت، شادی، نشاط، بزم، حماسه، رزم، عشق، هجران، معرفت، هشدار، سرمستی و رضایت خاطر
مواجه هستیم.
بنابراین توصیف کلی موسیقی دستگاهی بهعنوان «موسیقی غمگین» تصویر دقیقی از ظرفیتهای آن ارائه نمیدهد.
موسیقی دستگاهی مجموعهای گسترده از حالات و کیفیتهای بیانی را در اختیار نوازنده، خواننده و آهنگساز قرار میدهد و یکی از وظایف شناخت مدال، آگاهی از همین ظرفیتهاست.
جمعبندی
دستگاهها و آوازهای موسیقی ایرانی دارای ظرفیتهای عاطفی و بیانی متفاوتی هستند. شور میتواند طلب و اشتیاق را تداعی کند، بیات ترک فضای روحانی و آرام ایجاد کند، دشتی ظرفیت بیان غربت و درد داشته باشد، ماهور با شادی و نشاط همراه شود، چهارگاه انرژی حماسی و رزمی ایجاد کند و همایون و شوشتری برای بیان هجران و فراق مناسب باشند.
اما این روابط را نباید قوانینی مطلق و تغییرناپذیر دانست.
حالت عاطفی موسیقی نتیجه تعامل مُد، رفتار ملودیک، ریتم، تمپو، شعر، شیوه اجرا و تجربه شنیداری مخاطب است.
از این منظر، دستگاه را میتوان نه قالبی برای تولید یک احساس مشخص، بلکه فضایی با مجموعهای از ظرفیتهای عاطفی و معنایی دانست که آهنگساز و اجراکننده میتوانند آنها را برجسته، ترکیب یا حتی دگرگون کنند.
